Antwoord aan Jan: ritueel archaïsme?

Geplaatst op 13 september 2026 door Robbert Veen

Jan Luiten schreef:

Ik heb hier een wat andere mening over, of laat ik zeggen, een hypothese.

Zou het kunnen dat de Heer heidense gebruiken aan het volk Israel verplicht heeft gesteld, maar aan deze gebruiken uiteindelijk een andere invulling/uitleg geeft. Bijvoorbeeld:
1. De besnijdenis. De functie daarvan bij heidense volken ontgaat mij. Echter bij Israel wordt het uiteindelijk de besnijdenis van het hart.
2. Offers. Het aanbieden van offers (gaven) om de goden goedgunstig te stemmen, wordt een zoenoffer.
3. Een tempel met tempelritueel. Maar er staat geen beeld van een God in de tent, maar een kist met de tien geboden.
4. De urim en de tumim. Orakelstenen op de borst van Aaron. Maar er komen geen wonderspreuken uit zijn mond, maar wijze uitspraken uit het hart.
5. Mensenoffers. Het heeft me altijd verbaasd dat Abraham zijn zoon moest offeren, maar als dit een bestaand ritueel was, is het makkelijker te verklaren. Alleen de betekenis verschuift, althans in ieder geval vanuit christelijk perspectief.

Wat vind je van deze gedachten?

Groeten,
Jan

Je hypothese sluit opvallend goed aan bij het kernidee van de blog: semantisch archaïsme. Ik lees het dus niet zozeer als een kritiek maar als een aanvulling. De blog definieert semantisch archaïsme als taal die haar letterlijke referent heeft verloren, maar haar symbolische en normatieve kracht behoudt. Ik paste dat toe op woorden en beelden (steniging, bloed, handoplegging, “Heer der heerscharen”) en stelde een drievoudige lezing voor: oorspronkelijke betekenis, symbolische laag, normatieve functie.

Jouw vraag gaat een stap verder: niet alleen de taal, maar ook de rituele praktijken zelf – (oorspronkelijk niet-Israelitisch)  zouden een dergelijke transformatie hebben ondergaan. Dat is een vruchtbare gedachte, maar het vraagt om precisie. Hieronder plaats ik je vijf voorbeelden in dat kader.

1. Besnijdenis

Je observatie is juist: besnijdenis bestond in de oudheid bij meerdere volken. In Israël wordt het echter niet simpelweg overgenomen, maar wordt het het teken van het verbond met Abraham (Gen. 17). De profeten spreken vervolgens van een “besnijdenis van het hart” (Deut. 10:16; Jer. 4:4). Dat is geen afschaffing van de lichamelijke praktijk in het Oude Testament, maar een innerlijke verdieping. In het Nieuwe Testament verschuift de nadruk definitief naar de besnijdenis van het hart door de Geest (Rom. 2:29; Kol. 2:11–12).
In termen van de blog: de praktijk blijft als archaïsch teken bestaan, maar de semantische lading verschuift van een fysiek verbondsteken naar innerlijke toewijding, en in deze laatste versie wordt het ook deel van de Christelijke theologische taal. 

2. Offers

Offers aan goden waren in de oudheid algemeen. Israëls offersysteem lijkt qua vorm sterk op dat van de omringende volken, maar de betekenis wordt radicaal omgebogen: God heeft geen voedsel nodig (Ps. 50:12–13), en de offers draaien om verzoening, reiniging, dank en gemeenschap. Het quid-pro-quo systeem waarin de goden worden “omgekocht” verdwijnt geheel en al. De profeten bekritiseren lege offers (Jes. 1:11–17; Micha 6:6–8). In het Nieuwe Testament is Christus het definitieve offer (Heb. 10).
In termen van de blog: de archaïsche rituele taal van bloed en offer blijft werkzaam, maar verwijst niet langer naar een fysieke cultische handeling, maar naar zelfgave en verzoening. Jouw hypothese en mijn blog lopen hier parallel.

3. Tempel zonder beeld

In de blog noemde ik dit voorbeeld niet, maar het past uitstekend in het patroon. In de oudheid woonde een god in zijn tempel, vaak met een beeld. Israëls tabernakel en tempel hebben geen beeld, maar de ark met de tafelen van de wet. God is niet te vangen in een beeld of gebouw (1 Kon. 8:27), maar belooft daar wel te ontmoeten. Dat is een bewuste polemiek tegen de heidense tempelideologie.
In termen van de blog: een bekende religieuze vorm wordt gehandhaafd, maar de semantische kern (God is aanwezig, maar niet vast te leggen) wordt radicaal herijkt.

4. Urim en Tummim

Dit is het meest raadselachtige voorbeeld. De Urim en Tummim op de borst van de hogepriester (Ex. 28:30; Num. 27:21) functioneerden waarschijnlijk als orakelmiddel. Israël gebruikt dus een bekend divinatiemiddel, maar God is niet aan dat middel gebonden. Later nemen profeten de rol van directe goddelijke openbaring over.
In termen van de blog: een archaïsch orakelgebruik wordt ingekapseld en ondergeschikt gemaakt aan Gods gezag; de vorm blijft, maar de semantische lading verschuift naar verbondsafhankelijkheid.

5. Mensenoffers

De binding van Isaak (Gen. 22) is vaak gelezen als een polemiek tegen mensenoffers: Abraham verwacht een mensenoffer, maar God voorziet een ram als plaatsvervanger. Later verbiedt de wet expliciet mensenoffers (Lev. 18:21; Deut. 12:31).
In termen van de blog: God gebruikt de context van mensenoffers om juist duidelijk te maken dat Hij die niet wil, en wijst naar plaatsvervanging. De archaïsche vorm van het offer blijft bestaan, maar de inhoud wordt omgekeerd.

Je hypothese is verwant aan, maar niet geheel identiek aan het semantisch archaïsme van mijn blog. De blog richt zich op taal die haar referentie verliest maar haar betekenis behoudt. Jij richt je op rituele praktijken die worden overgenomen maar geherinterpreteerd. Dat is een vruchtbare uitbreiding: je zou kunnen spreken van ritueel archaïsme.

Wel twee nuances:

  1. “Verplicht stellen” is te sterk. Beter is: God accommodeert zich aan bestaande culturele en religieuze vormen en transformeert ze. De vormen worden niet als “heidens” opgelegd, maar als dragers van een nieuwe verbondsbetekenis ingezet.

  2. Niet alles is “heidens” van oorsprong. Sommige gebruiken (offers, tempels, orakels) zijn algemeen menselijk religieus gedrag. De vraag is niet zozeer of ze heidens zijn, maar hoe ze in Israël een eigen, verbondsmatige invulling krijgen.

Kortom: je hypothese versterkt de hermeneutische sleutel van de blog. Waar de blog laat zien dat woorden archaïsch blijven maar nieuwe betekenis krijgen, laat jij zien dat praktijken hetzelfde doen. Beide wijzen op een God die niet buiten de cultuur om werkt, maar haar vormen binnengaat en herschept.

Geplaatst in Jodendom | 1 reactie

De Sjofarblazer: een visueel gebed

Geplaatst op 12 september 2026 door Robbert Veen

Dit schilderij van Marc Chagall, De Sjofarblazer, is een van die werken waarin de schilder niet alleen een scène weergeeft, maar een hele liturgische atmosfeer oproept. Rond 1911, in olieverf, schilderde Chagall een moment dat voor Joodse gelovigen het begin van het nieuwe jaar markeert: het blazen van de sjofar op Rosh Hashanah. Wat hij vastlegt, is niet slechts een ritueel, maar de innerlijke trilling ervan — alsof de verf zelf de klank draagt.

Centraal staat de oudere man die de sjofar aan zijn lippen zet. Zijn gezicht is gespannen, geconcentreerd, volledig opgenomen in de handeling. De sjofar, gemaakt van een ramshoorn, verwijst naar het verhaal van Isaak en Abraham, naar het ram dat in Isaaks plaats werd geofferd. Tijdens Rosh Hashanah en Jom Kipoer klinkt dit instrument als een oproep tot herinnering, tot inkeer, tot het ontwaken van het geweten. Chagall weet dat geluid zichtbaar te maken; Jean‑Yves Masson merkte ooit op dat hij “een geluid schildert”, en dat is precies wat hier gebeurt.

Rondom de sjofarblazer staan drie andere mannen, die samen de sfeer van een minjan oproepen — de gemeenschap die nodig is voor het gebed. Linksachter staat een man met een talliet over zijn hoofd, de Davidster zichtbaar op de stof, zijn blik omhoog gericht alsof hij wacht op een antwoord uit de hemel. Linksvoor buigt een grijsaard diep over zijn gebedenboek, volledig verzonken in devotie. Rechts houdt een man een Thorarol vast, een stille herinnering aan de centrale plaats van de Thora in de Joodse eredienst. Samen vormen zij een kring van aandacht, een gemeenschap die luistert naar de sjofar en naar elkaar.

Ttitel onbekend. Dit schilderij van een sjofarblazer is ontstaan in Vitebsk, rond 1911, in dezelfde periode waarin Chagall zijn vroege, kleurrijke en dromerige stijl ontwikkelde.

De kleuren dragen evenveel betekenis als de figuren. Chagalls expressionistische palet wervelt in rood, geel, blauw en groen. De achtergrond is geen realistische ruimte, maar een spirituele sfeer, een droom waarin gebed en herinnering samenvloeien. De warme rood‑ en oranjetinten kunnen gelezen worden als de aanwezigheid van de Shechinah, de goddelijke nabijheid; de blauwe tinten in de kleding brengen rust en concentratie. Alles draait om de sjofarblazer, alsof de compositie zelf naar hem toe ademt.

Het werk is diep verankerd in de Joodse traditie. Rosh Hashanah is een dag van reflectie, van oordeel, van het opnieuw wegen van het eigen leven. De sjofar is het instrument dat de dikke lucht van het dagelijks bestaan doorboort, zoals Chagalls vrouw Bella ooit zei: een geluid dat de ruimte vult en de mens wakker schudt. Chagall groeide op in een chassidische omgeving, en in dit schilderij keert hij terug naar de synagoge van zijn jeugd — niet om haar te documenteren, maar om haar innerlijke waarheid te schilderen.

De Sjofarblazer is daarom geen portret, maar een visueel gebed. Het vangt de ernst en de hoop van Rosh Hashanah: de oproep tot inkeer, de kracht van gemeenschap, de verwachting van goddelijke genade. Door de sjofar centraal te stellen en de omringende figuren in diepe devotie te tonen, maakt Chagall zichtbaar dat het Jodendom in de eerste plaats een religie van luisteren is — luisteren naar de sjofar, naar de Thora, en naar God.

Geplaatst in Israël, Jodendom | Getagged , , , , , | Een reactie plaatsen

De taal van de Schrift draagt een verleden dat nooit geheel verdwijnt

Geplaatst op 10 september 2026 door Robbert Veen

En dit is de verbeterde versie volgens Deep Seek van een vorige blog:

De taal van de Schrift draagt een verleden dat nooit geheel verdwijnt. Woorden die ooit verwezen naar concrete handelingen, blijven functioneren als dragers van religieuze intensiteit, ook wanneer hun oorspronkelijke context is verdwenen. In de theologie kan dit verschijnsel worden aangeduid als semantisch archaïsme: een term die zijn letterlijke referent heeft verloren, maar zijn symbolische en normatieve kracht behoudt. De openbaring is historisch, maar haar taal blijft werkzaam in nieuwe tijden. Juist de spanning tussen het archaïsche en het actuele vormt een hermeneutische sleutel voor het verstaan van de Bijbel.

Een van de meest pregnante voorbeelden is de passage over de rebellerende zoon in Deuteronomium 21. De tekst spreekt van בֵּן סוֹרֵר וּמוֹרֶה (ben sorer u-moreh), “een weerstrevende en opstandige zoon” (Deut. 21:18). Het stenigen van een weerspannig kind behoorde tot de juridische praktijken van een agrarische gemeenschap waarin familie-eer, sociale cohesie en cultische zuiverheid nauw verweven waren. De handeling zelf is verdwenen; in de rabbijnse traditie is zij niet als uitvoerbare norm gehandhaafd.

Toch blijft de taal functioneren. Het beeld van steniging bewaart de ernst van rebellie tegen het verbond en markeert de grens waar gemeenschap en heiligheid worden bedreigd. Het archaïsme wordt zo tot morele typologie: het verwijst niet naar een straf die nog uitgevoerd moet worden, maar naar een breuk die de gemeenschap in haar fundament raakt. De letterlijke praktijk is verdwenen, maar de semantische lading blijft intact.

Een vergelijkbare dynamiek treft men aan in de rituele taal van offer en bloed. In de oudtestamentische cultus betekende het offer het slachten van dieren en het brengen van bloed op het altaar. De kern van deze cultische semantiek ligt in Leviticus 17:11: כִּי־הַדָּם הוּא בַּנֶּפֶשׁ יְכַפֵּר (ki-ha-dam hu ba-nefesh yekhapper), “want het bloed bewerkt verzoening door de ziel”. Het woord דָּם (dam, “bloed”), biologisch slechts een vloeistof, functioneert in de Schrift als symbool van het leven — נֶפֶשׁ (nefesh, “ziel”, “leven”) — dat gegeven wordt.

In veel christelijke tradities is het offer van Christus geen rituele handeling meer, maar een metafoor voor zelfgave en verzoening. De archaïsche semantiek blijft werkzaam in de liturgie: wanneer men zegt dat het bloed vergoten wordt, verwijst men niet naar een fysieke handeling, maar naar de intensiteit van een leven dat zich schenkt. Moderne termen kunnen deze sacramentele lading niet altijd dragen; het archaïsche woord bewaart een rituele diepte die de hedendaagse taal niet vanzelf bezit. Zo wordt het archaïsme tot een hermeneutische brug tussen het historische ritueel en de blijvende betekenis van verzoening.

Ook de handoplegging en de zalving tonen hoe archaïsche taal in de theologie blijft functioneren. In de priesterlijke traditie was het opleggen van handen een rituele handeling waarin identificatie en overdracht een rol speelden. Het Hebreeuwse werkwoord סָמַךְ (samakh) betekent “laten leunen”, “drukken” en duidt op het leggen van de hand op de kop van het offerdier.

In de hedendaagse kerk is het gebaar grotendeels symbolisch, maar de term blijft. De archaïsche semantiek van aanraking verwijst naar communicatie van geestelijke kracht, ook wanneer de handeling zelf geen juridische functie meer heeft. Zalving, oorspronkelijk een praktische handeling met olie — מָשַׁח (mashach), “zalven”, “smeren” — groeide al in de Hebreeuwse Bijbel uit tot een ritueel van consecratie voor koningen, priesters en profeten, en later tot een metafoor voor uitverkiezing en roeping. De handeling is veranderd, maar de semantische kern blijft intact; het archaïsme bewaart de ecclesiologische continuïteit van roeping en gemeenschap.

De titel יהוה צְבָאוֹת (YHWH tsevaot), “Heer der heerscharen”, vormt een ander voorbeeld. צְבָאוֹת (tsevaot) is de meervoudsvorm van צָבָא (tsava), “leger”, en verwijst naar hemelse legers — een beeld uit de oud-oosterse koningsideologie. In latere theologie wordt dit niet meer als oorlogstaal verstaan, maar als uitdrukking van goddelijke majesteit. Het archaïsme bewaart de kosmische grandeur van God, ook al is de militaire context verdwenen. Hier toont zich hoe archaïsche taal transcendentie kan articuleren: het beeld is historisch, maar de semantische kracht is blijvend.

Het gebruik van semantische archaïsmen in de theologie vraagt om een gedifferentieerde lezing waarin men onderscheid maakt tussen (1) de oorspronkelijke betekenis, (2) de symbolische laag die behouden bleef en (3) de normatieve functie die de term in hedendaagse geloofstaal heeft. Deze driedeling voorkomt zowel anachronisme als reductionisme. Zij erkent dat de taal van de Schrift een dubbele beweging maakt: zij wortelt in een concrete wereld, maar opent een horizon van betekenis die die wereld overstijgt. Archaïsche taal is geen veroudering, maar een liturgische herinnering. Zij bewaart de sporen van een wereld waarin ritueel, recht en geloof nog één waren. In de theologie kan men zeggen dat het archaïsme een sacrament van tijd vormt: een plaats waar het verleden nog spreekt en waar de betekenis zich telkens opnieuw ontvouwt in de gemeenschap die deze woorden blijft uitspreken.

Geraadpleegde bronnen

Bible Hub. (z.d.). Deuteronomy 21:18 — Interlinear. Geraadpleegd van https://biblehub.com/interlinear/deuteronomy/21-18.htm

Bible Hub. (z.d.). Strong’s Hebrew: 5564. סָמַך (samak). Geraadpleegd van https://biblehub.com/hebrew/5564.htm

Bible Hub. (z.d.). Strong’s Hebrew: 4886. מָשַׁח (mashach). Geraadpleegd van https://biblehub.com/hebrew/4886.htm

Ensie. (2025, 17 april). Handoplegging — Bijbelse encyclopedie. Geraadpleegd van https://www.ensie.nl/bijbelse-encyclopedie/handoplegging

Samaritan Torah. (2024, 24 december). Leviticus 17:11. Geraadpleegd van https://samaritantorah.com

Sofeer. (z.d.). Tsevaot. Geraadpleegd van https://sofeer.ivdnt.org/woordenlijst/t/tsevaot

Lees verder →

Geplaatst in polemiek, Theologie | Een reactie plaatsen

Eerste versie: theologisch archaïsme als hermeneutische sleutel

Geplaatst op 10 september 2026 door Robbert Veen

De taal van de Schrift draagt een verleden dat nimmer geheel verdwijnt. Woorden die ooit verwezen naar concrete handelingen, blijven functioneren als dragers van religieuze intensiteit, ook wanneer hun oorspronkelijke context is verdwenen.

Dit verschijnsel kan in de theologie worden aangeduid als semantisch archaïsme: een term die zijn letterlijke referent heeft verloren, maar zijn symbolische en normatieve kracht behoudt. De openbaring is historisch, maar haar taal blijft werkzaam in nieuwe tijden. Juist de spanning tussen het archaïsche en het actuele vormt een hermeneutische sleutel voor het verstaan van de Bijbel.

Een van de meest pregnante voorbeelden betreft de passage over de rebellerende zoon in Deuteronomium 21. De tekst spreekt van een בֵּן סוֹרֵר וּמוֹרֶה [ben sorer u-moreh, “een weerstrevende en rebellerende zoon”] (Deut. 21:18). Het stenigen van een weerspannig kind behoort tot de juridische praktijken van een agrarische gemeenschap waarin familie-eer, sociale cohesie en cultische zuiverheid nauw verweven waren. De handeling zelf is verdwenen; geen enkele latere traditie heeft haar als uitvoerbare norm gehandhaafd. Toch blijft de taal functioneren.

Het beeld van steniging bewaart de ernst van rebellie tegen het verbond en markeert de grens waar gemeenschap en heiligheid worden bedreigd. Het archaïsme wordt zo tot morele typologie: het verwijst niet naar een straf die nog uitgevoerd moet worden, maar naar een breuk die de gemeenschap in haar fundament raakt. De letterlijke praktijk is verdwenen, maar de semantische lading blijft intact.

Een vergelijkbare dynamiek treft men aan in de rituele taal van offer en bloed. In de oudtestamentische cultus betekende het offer het slachten van dieren en het brengen van bloed op het altaar. De kern van deze cultische semantiek is vervat in Leviticus 17:11: כִּי־הַדָּם הוּא בַּנֶּפֶשׁ יְכַפֵּר [ki-ha-dam hu ba-nefesh yekhapper, “want het bloed, dat is in de ziel, maakt verzoening”]. Het woord דָּם [dam, “bloed”], biologisch gezien slechts een vloeistof, functioneert in de Schrift als symbool van het leven — נֶפֶשׁ [nefesh, “ziel”, “leven”] — dat gegeven wordt.

In de christelijke traditie is het offer van Christus geen rituele handeling meer, maar een metafoor voor zelfgave en verzoening. De archaïsche semantiek blijft werkzaam in de liturgie: wanneer men zegt dat het bloed vergoten wordt, verwijst men niet naar een fysieke handeling, maar naar de intensiteit van een leven dat zich schenkt.

Moderne termen kunnen deze sacramentele lading niet dragen; het archaïsche woord bewaart een rituele diepte die de hedendaagse taal niet vanzelf bezit. Zo wordt het archaïsme tot hermeneutische brug tussen het historische ritueel en de blijvende betekenis van verzoening.

Ook de handoplegging en de zalving tonen hoe archaïsche taal in de theologie blijft functioneren. In de priesterlijke traditie was het opleggen van handen een fysieke transmissie van autoriteit. Het Hebreeuwse werkwoord סָמַךְ [samakh] betekent “laten leunen”, “drukken” en duidt op het leggen van de hand op de kop van het offerdier. In de hedendaagse kerk is het gebaar grotendeels symbolisch, maar de term blijft. De archaïsche semantiek van aanraking verwijst naar communicatie van geestelijke kracht, ook wanneer de handeling zelf geen juridische functie meer heeft. Zalving, oorspronkelijk een praktische handeling met olie — מָשַׁח [mashach], “zalven”, “smeren” — is uitgegroeid tot een metafoor voor uitverkiezing en roeping. De handeling is veranderd, maar de semantische kern blijft intact; het archaïsme bewaart de ecclesiologische continuïteit van roeping en gemeenschap.

De titel יהוה צְבָאוֹת [YHWH tsevaot, “Heer der heerscharen”] vormt een ander voorbeeld. צְבָאוֹת [tsevaot] is de meervoudsvorm van צָבָא [tsava], “leger”, en verwijst naar hemelse legers — een beeld uit de oud-oosterse koningsideologie. In latere theologie wordt dit niet meer als oorlogstaal verstaan, maar als uitdrukking van goddelijke majesteit. Het archaïsme bewaart de kosmische grandeur van God, ook al is de militaire context verdwenen.

Hier toont zich hoe archaïsche taal transcendentie kan articuleren: het beeld is historisch, maar de semantische kracht is blijvend. Het gebruik van semantische archaïsmen in de theologie vraagt om een gedifferentieerde lezing waarin men onderscheid maakt tussen (1) de oorspronkelijke betekenis, (2) de symbolische laag die behouden bleef en (3) de normatieve functie die de term in hedendaagse geloofstaal heeft.

Deze driedeling voorkomt zowel anachronisme als reductionisme. Zij erkent dat de taal van de Schrift een dubbele beweging maakt: zij wortelt in een concrete wereld, maar opent een horizon van betekenis die die wereld overstijgt. Archaïsche taal is geen veroudering, maar een liturgische herinnering. Zij bewaart de sporen van een wereld waarin ritueel, recht en geloof nog één waren. In de theologie kan men zeggen dat het archaïsme een sacrament van tijd vormt: een plaats waar het verleden nog spreekt en waar de betekenis zich telkens opnieuw ontvouwt in de gemeenschap die deze woorden blijft uitspreken.

Geraadpleegde bronnen

Bible Hub. (z.d.). Deuteronomy 21:18 — Interlinear. Geraadpleegd van https://biblehub.com/interlinear/deuteronomy/21-18.htm[reference:6] Bible Hub. (z.d.). Strong’s Hebrew: 5564. סָמַך (samak). Geraadpleegd van https://biblehub.com/hebrew/5564.htm[reference:7] Bible Hub. (z.d.). Strong’s Hebrew: 4886. מָשַׁח (mashach). Geraadpleegd van https://biblehub.com/hebrew/4886.htm[reference:8] Ensie. (2025, 17 april). Handoplegging — Bijbelse encyclopedie. Geraadpleegd van https://www.ensie.nl/bijbelse-encyclopedie/handoplegging[reference:9] Samaritan Torah. (2024, 24 december). Leviticus 17:11. Geraadpleegd van https://samaritantorah.com[reference:10] Sofeer. (z.d.). Tsevaot. Geraadpleegd van https://sofeer.ivdnt.org/woordenlijst/t/tsevaot[reference:11]

Geplaatst in Jodendom | 1 reactie

Menasse en de afgoden van nu: 2 Kronieken 33 en onze tijd

Geplaatst op 7 september 2026 door Robbert Veen

Menasse voert als koning van Juda een lange reeks vreemde riten in: offerhoogten, altaren voor Baäl, kinderoffers, waarzeggerij, een beeld in de tempel zelf. De Bijbel somt deze zonden op als een lijst van overtredingen tegen specifieke geboden uit de Tora. Maar achter elk verbod zit een dieper motief. Elke praktijk tast de manier aan waarop mensen elkaar behandelen. Ze maakt kinderen tot instrumenten, vrouwen tot productiemiddelen, buren tot wantrouwende vreemden. Dit essay laat zien hoe die oude patronen vandaag terugkeren. Je ziet ze in algoritmes die ons in aparte informatiebubbels opsluiten, in een cultuur die mensen afrekent op hun productiviteit, en in technologie die mensen heimelijk stuurt zonder dat ze het weten. De titels zijn nieuw. Het patroon is oud. Lees verder →

Geplaatst in polemiek | Een reactie plaatsen