Wat is de historische basis van de joodse staat?

“Is de stichting van de Joodse staat uiteindelijk een kwestie van verovering, het resultaat van een voorziene oorlog met Arabische staten? Het lijkt er niet op dat de mythe van een louter legale verwerving van land, gevolgd door Arabische agressie, volledig klopt.”

De vraag of de stichting van de Joodse staat in 1948 uiteindelijk het resultaat was van verovering, of van legale landverwerving gevolgd door Arabische agressie, raakt aan een van de meest beladen geschiedkundige discussies van het Israëlisch‑Palestijnse conflict.

De beschikbare documentatie laat zien dat beide elementen — legale verwerving én militaire verovering — een rol speelden, maar niet in de volgorde die vaak wordt gesuggereerd. De kern van het misverstand ligt in de causaliteit: niet Joodse agressie leidde tot oorlog en verovering, maar de oorlog die Arabische staten begonnen na de Israëlische onafhankelijkheidsverklaring creëerde de omstandigheden waarin verovering plaatsvond.

Al vóór 1948 bestond er binnen de zionistische beweging een uitgebreid systeem van nederzettingsplanning. Deze planning was strategisch van aard, maar niet agressief in de zin van een vooropgezet plan om Arabisch gebied te veroveren. Joodse instellingen ontwierpen nederzettingen om de grenzen van de toekomstige staat te consolideren zoals voorgesteld in het VN‑verdelingsplan van 1947, en om strategische kwetsbaarheden te verkleinen. De documenten tonen dat deze planning gericht was op het veiligstellen van gebieden die door de VN aan de Joodse staat waren toegewezen, en niet op expansie daarbuiten. Dat sommige geplande nederzettingen ook op Duits, staats- of Arabisch land zouden komen, weerspiegelt vooral de realiteit van de periode na de onafhankelijkheidsverklaring, toen de nieuwe staat Israël een functionerende territoriale infrastructuur moest opbouwen. Het is geen bewijs van een vooraf beraamde militaire veroveringsstrategie.

De oorlog van 1948 zelf werd niet door de Joodse gemeenschap geïnitieerd. De chronologie is helder: op 14 mei 1948 riep David Ben‑Gurion de staat Israël uit, waarna de Britse Mandaatmacht zich terugtrok. De volgende ochtend vielen legers van Egypte, Transjordanië, Syrië, Irak en Libanon het grondgebied van het voormalige Mandaat Palestina binnen. Zowel de encyclopedische samenvatting van de oorlog als de militaire overzichten bevestigen dat de oorlog formeel begon met deze invasie van Arabische staten. De Joodse gemeenschap, die tot dat moment vooral in een burgeroorlogachtige situatie met Palestijnse Arabische milities verwikkeld was, bevond zich plotseling in een internationaal conflict waarin haar voortbestaan op het spel stond.

Dat Israël tijdens deze oorlog Arabisch gebied veroverde, staat buiten kijf. De documenten tonen dat veel van het land dat Israël na 1948 controleerde niet via aankoop maar via militaire overwinning werd verkregen. De oorlog creëerde nieuwe territoriale realiteiten: dorpen werden verlaten of ingenomen, frontlinies verschoven, en de Joodse strijdkrachten — inmiddels omgevormd tot de Israel Defense Forces — slaagden erin grote delen van het gebied dat de VN aan een Arabische staat had toegewezen, onder controle te brengen. De massale vlucht en verdrijving van Palestijnse Arabieren tijdens de oorlog versterkte deze dynamiek verder. Maar deze verovering was een gevolg van de oorlog, niet de oorzaak ervan.

Dat er tijdens en na de oorlog nederzettingen werden gesticht op Arabisch land, is eveneens goed gedocumenteerd. Tussen november 1947 en augustus 1949 werden ongeveer 135 nieuwe nederzettingen opgericht, waarvan het merendeel op Arabisch eigendom of op grond die door de VN voor een Arabische staat was bedoeld. Deze nederzettingsgolf was echter een reactie op de militaire situatie: de nieuwe staat probeerde de controle over veroverde gebieden te consolideren en vluchtelingenstromen te beheersen. De nederzettingen waren dus een gevolg van de oorlogsdynamiek, niet van een vooraf gepland offensief.

De stelling dat de stichting van Israël “uiteindelijk een kwestie van verovering” was, is daarom slechts gedeeltelijk juist. Het is correct dat Israël na de oorlog aanzienlijk meer grondgebied controleerde dan het volgens het VN‑plan zou hebben gekregen. Het is ook correct dat deze uitbreiding het resultaat was van militaire overwinning. Maar het is onjuist om te suggereren dat deze verovering het primaire mechanisme van staatsvorming was, of dat zij vooraf gepland was. De Joodse gemeenschap had vóór 1948 ongeveer zeven procent van het land legaal verworven, en de internationale gemeenschap had via het VN‑verdelingsplan een Joodse staat erkend op 55 procent van het territorium. De oorlog — begonnen door de invasie van Arabische staten — veranderde deze politieke kaart in een militaire realiteit.

De nuance is daarom essentieel: de stichting van Israël was het resultaat van legale landverwerving, internationale erkenning én militaire overwinning in een defensieve oorlog. De verovering die plaatsvond, was een gevolg van de oorlog die Arabische staten begonnen, niet het doel waarmee de Joodse gemeenschap de staat uitriep. De documenten ondersteunen deze volgorde: legale verwerving en internationale legitimatie gingen vooraf aan de oorlog; de oorlog leidde tot verovering; en de verovering bepaalde uiteindelijk de grenzen van de nieuwe staat.

De vraag die overblijft, is hoe deze historische volgorde vandaag de dag wordt geïnterpreteerd — en hoe zij het begrip van legitimiteit, verantwoordelijkheid en historische rechtvaardigheid beïnvloedt.