Er zijn momenten waarop een gesprek niet langer een uitwisseling van ideeën is, maar een botsing van morele oordelen. Je ziet het vaak gebeuren bij Hamas-aanhangers en pro-Palestina-activisten. Het kan dan gebeuren dat iemand je in een discussie over Gaza toespreekt met woorden als “jouw inherente racistische inslag”, “ranzige geweldsvergoelijking” of “messiasgeilheid”. Of: “wat erger is, is je blindheid voor onrecht”; “je eigen hachje in veilig polderland is natuurlijk vele malen belangrijker.”
Op zo’n moment voltrekken zich twee dingen tegelijk. Inhoudelijk valt het gesprek stil, omdat er geen argument meer wordt gewisseld. Relationeel wordt er een grens overschreden, omdat de ander niet langer jouw standpunt bekritiseert, maar jouw persoon. Zulke taal is niet slechts onfatsoenlijk; zij is een signaal dat het gesprek is verschoven van analyse naar morele delegitimatie.
Het is niet nodig om de psyche van de spreker te ontleden — dat zou speculatief zijn — maar het is wel mogelijk te benoemen wat er communicatief gebeurt. De dynamiek is herkenbaar en helaas niet zeldzaam in gesprekken over beladen politieke kwesties, in het bijzonder op het internet. De eerste beweging is die van pathologisering: door jou een “inherente racistische inslag” toe te schrijven, wordt niet jouw argument bekritiseerd, maar jouw karakter. Het is een klassieke ad hominem, bedoeld om de legitimiteit van jouw stem te ondermijnen.
De tweede beweging is die van morele superioriteit. De spreker plaatst zichzelf in de positie van morele zuiverheid en jou in die van morele verdorvenheid. Daarmee wordt het gesprek asymmetrisch: de één spreekt vanaf een verheven positie, de ander wordt tot moreel verdachte verklaard.
De derde beweging is subtieler, maar minstens zo destructief. Door jou te demoniseren, hoeft de ander niet langer in te gaan op wat je werkelijk hebt gezegd. Het gesprek wordt beëindigd zonder dat dit expliciet wordt toegegeven. De retorische escalatie fungeert als een rookgordijn dat inhoudelijke uitwisseling onmogelijk maakt.
Het is belangrijk om te zien dat dit geen teken van kracht is. Het is geen morele helderheid, maar een vorm van onvermogen: onvermogen om de complexiteit van het onderwerp te verdragen, onvermogen om nuance toe te laten, onvermogen om het gesprek op inhoud te voeren. Wie zich tot dergelijke taal wendt, heeft het debat al verloren, al zal hij dat zelf niet zo ervaren.
Wat moet je hiervan vinden? Allereerst dat het volkomen legitiem is om te erkennen dat dergelijke uitspraken onacceptabel zijn. Ze bevatten geen argument, ze doen geen recht aan de complexiteit van het onderwerp en ze maken een gesprek onmogelijk. Je hoeft niet te doen alsof dit “erbij hoort” of alsof het slechts een stijlkwestie is. Het is een grensoverschrijding, en die moet als zodanig benoemd worden.
Het is goed om te onthouden dat jouw integriteit niet ter discussie staat omdat iemand anders zijn zelfbeheersing verliest. Je hoeft je niet te laten definiëren door de woorden van een ander. In een tijd waarin debatten snel verharden, is het een vorm van morele volwassenheid om grenzen te stellen zonder de ander te ontmenselijken. Dat is misschien wel de moeilijkste, maar ook de meest noodzakelijke houding in gesprekken over kwesties die ons diep raken.