Door Alieza Salzberg
In een mishnah onderaan de daf van gisteren, leerden we dat een Torah-rol in elke taal geschreven kan worden. Maar Rabban Gamliël is het daar niet mee eens en zegt dat het alleen in het Grieks vertaald mag worden, wat nogal een verrassing kan zijn zo’n maand na Chanoeka, de feestdag waarop de Makkabeese opstand tegen de Griekse cultuur gevierd wordt.
Op de daf van vandaag probeert de Gemara Rabban Gamliel’s voorkeur voor Grieks op verschillende manieren te verklaren. Een van deze pogingen is een midrasjische lezing van een vers in Genesis:
“God zal Jafeth vergroten, en hij zal wonen in de tenten van Sem” (Genesis 9:27), (wat aangeeft dat) de woorden van Jafeth in de tenten van Sem zullen zijn.
Dit vers verbindt twee van Noach’s zonen, Jafeth en Sem, de voorvaderen van respectievelijk de Griekse beschaving en het Joodse volk. De Gemara begrijpt dat het vers niet alleen zegt dat Jafeth en Sem bij elkaar in de buurt zullen wonen, maar ook dat zij cultureel zullen interageren, taal of literatuur zullen delen.
De Gemara gaat verder met het bespelen van het woord Jafet, Yefet in het Hebreeuws, dat klinkt als het Hebreeuwse woord voor mooi (yafeh), zeggende:
De schoonheid van Jafeth zal in de tenten van Sem zijn.
De Gemara toont hier respect voor de Griekse taal, door te suggereren dat de Tora alleen vertaald mag worden in een waardige taal als het Grieks. Maar elders op de daf krijgen we een historische verklaring voor waarom Rabban Gamliël de voorkeur geeft aan de Griekse vertaling van de Tora. Dit is het verhaal van de Egyptische koning Ptolemaeus, van wie wordt gezegd dat hij opdracht gaf voor de vertaling van de Bijbel in het Grieks.
Er was een voorval met Koning Ptolemaeus, die tweeënzeventig Ouderen bijeenbracht, en hen in tweeënzeventig afzonderlijke kamers plaatste, en hun niet onthulde met welk doel hij hen bijeenbracht. Hij ging naar binnen en benaderde ieder van hen, en zei tegen ieder van hen: Schrijf voor mij een vertaling van de Torah van Mozes, jullie leraar. De Heilige, gezegend zij Hij, legde wijsheid in het hart van ieder van hen, en zij kwamen allen tot één gemeenschappelijk inzicht.
In dit verhaal test Ptolemaeus de Joodse geleerden om te zien of zij een nauwkeurige vertaling van de Tora kunnen maken zonder met elkaar te overleggen. Hoewel hij hen misschien uit elkaar haalde omdat hij bang was dat de Joodse schriftgeleerden zouden verbergen wat er werkelijk in de Torah staat, werpt het verhaal een zeer reëel probleem van vertaling op: Er zijn zoveel manieren om een tekst te vertalen, en elke vertaler moet onderweg interpretatieve beslissingen nemen. Hoe kan er ooit een perfecte vertaling van de Torah zijn?!
Maar in dit verhaal is de Griekse vertaling (bekend als de Septuagint) speciaal, en misschien wel heilig in de ogen van Rabban Gamliël, omdat God tussenbeide komt zodat de geleerden in staat zijn om identieke vertalingen te produceren. Fascinerend is dat de geleerden allemaal dezelfde veranderingen in de tekst aanbrengen, dankzij de goddelijke inspiratie die zij ontvingen. De Talmoed somt er een paar op.
Bijvoorbeeld, in plaats van de eerste drie woorden van de Tora letterlijk te vertalen, wat had kunnen worden opgevat als dat een godheid met de naam Bereisjit (“In den beginne”) God schiep, veranderden zij de volgorde om te lezen “God schiep in den beginne”. Evenzo, in plaats van een letterlijke vertaling van Genesis 1:26 – “Laat ons de mens maken naar ons beeld en naar onze gelijkenis” – wat meerdere goden zou kunnen impliceren, schreven zij: “Ik zal de mens maken naar ons beeld en naar onze gelijkenis.”
Volgens de Talmoed werd de Griekse vertaling specifiek gerespecteerd omdat de vertalers voorzichtig waren om het Griekse polytheïsme tegen te gaan, zelfs toen zij de Tora in Griekse woorden vertaalden. In feite zou deze ambivalente relatie tot de Griekse cultuur, waarin polytheïsme wordt afgewezen terwijl de Griekse taal wordt geaccepteerd, een geschikt model kunnen zijn om na te denken over de algemene erfenis van de Joods-Griekse culturele interactie. Het Rabbijnse Jodendom leende veel ideeën van de Griekse cultuur (bijvoorbeeld de scheiding van ziel en lichaam), maar nam duidelijk stelling tegen andere (bijvoorbeeld de overwaardering van lichamelijke schoonheid en kracht). De Griekse vertaling van de Bijbel is slechts één voorbeeld van de hybride aard van de Joodse literatuur zoals die in de loop der eeuwen is vertaald en geïnterpreteerd in nieuwe culturele contexten.
Voor ons die oude teksten in vertaling bestuderen, is de daf van vandaag een herinnering om geen enkele vertaling als absoluut accuraat te beschouwen. Je kunt het origineel met de vertaling vergelijken of zelfs meerdere vertalingen naast elkaar gebruiken om te proberen een vollediger beeld te krijgen.