Een van de meest intrigerende spanningen in Paulus’ nalatenschap betreft zijn houding tegenover de Torah. Daarover heb ik al veel geschreven en het komt mij voor dat het onderwerp nog geenszins is uitgeput. Wat is in het kort nu de vraag?
In het boek Handelingen verschijnt Paulus als een Jood die de voorschriften van de wet trouw blijft; in de brief aan de Galaten lijkt hij diezelfde wet met grote felheid te bekritiseren. Deze schijnbare tegenstelling heeft eeuwenlang geleid tot uiteenlopende interpretaties, van de klassieke lutherse lezing tot de meer recente “New Perspective on Paul”. Een nauwkeurige analyse van de teksten laat volgens mij en anderen – zie de video in deze blog van de lezing van Mart-Jan Paul – echter zien dat Paulus’ houding niet inconsistent is, maar ingebed in een subtiel onderscheid tussen de roeping van Israël en de roeping van de volken.
In Handelingen wordt Paulus voorgesteld als iemand die zijn Joodse identiteit niet heeft afgelegd. Wanneer hij in Jeruzalem arriveert, wordt hem gevraagd deel te nemen aan een nazireeërsgelofte om te tonen dat hij “zelf ook naar de wet leeft” (Hand. 21:24). Even eerder haast hij zich om op tijd in Jeruzalem te zijn voor het Pinksterfeest (Hand. 20:16), en in Handelingen 16 laat hij Timoteüs besnijden “omwille van de Joden die in die plaatsen woonden” (Hand. 16:3). Deze passages tonen een Paulus die niet alleen cultureel, maar ook ritueel verbonden blijft met de Torah. Niets in Handelingen suggereert dat Paulus de Torah als irrelevant of achterhaald beschouwt. Integendeel: zijn Joodse praxis wordt voorgesteld als vanzelfsprekend.
In Galaten klinkt echter een heel andere toon. Paulus schrijft daar dat “de mens niet gerechtvaardigd wordt uit werken van de wet, maar door het geloof van Jezus Christus” (Gal. 2:16). Hij waarschuwt de Galaten dat wie zich laat besnijden, “verplicht is de hele wet te doen” (Gal. 5:3), en dat Christus “voor niets” gestorven zou zijn als de gerechtigheid door de wet kwam (Gal. 2:21). Deze uitspraken lijken op het eerste gezicht haaks te staan op zijn gedrag in Handelingen. Maar een nauwkeurige lezing van de context laat zien dat Paulus in Galaten niet de Torah zelf bestrijdt, maar een specifieke interpretatie ervan: de gedachte dat niet‑Joden de Torah moeten aannemen om deel te krijgen aan het verbond.
Het apostelconvent in Handelingen 15 vormt een cruciale achtergrond. Daar wordt expliciet vastgesteld dat heidenen niet verplicht zijn tot besnijdenis en volledige Torah‑observantie. De woorden van Petrus zijn ondubbelzinnig: God “maakte geen onderscheid tussen ons en hen” (Hand. 15:9). Paulus’ felle toon in Galaten moet tegen deze achtergrond worden gelezen. Hij verdedigt niet zijn persoonlijke levenswijze, maar de theologische overtuiging dat de volken zonder voorafgaande toetreding tot de Joodse identiteit in Christus worden opgenomen. Zijn kritiek richt zich niet op de Torah als goddelijke gave, maar op het misverstand dat de Torah een universele toegangspoort tot het verbond zou zijn.
Deze interpretatie sluit nauw aan bij de inzichten van de New Perspective on Paul, zoals verwoord door E.P. Sanders, James D.G. Dunn en N.T. Wright. Sanders benadrukt dat het jodendom van de Tweede Tempel geen religie van “wettische verdienste” was, maar een verbondssysteem waarin de Torah de levenswijze van het reeds uitverkoren volk vormde. Dunn en Wright bouwen hierop voort door te stellen dat Paulus’ kritiek op “werken van de wet” vooral betrekking heeft op etnische markers — besnijdenis, voedselwetten, sabbat — die de grens tussen Joden en heidenen markeerden. Paulus’ inzet is dan niet de afschaffing van de Torah, maar de openstelling van het verbond voor de volken zonder dat zij Joden hoeven te worden.
Wanneer Paulus in 1 Korintiërs 9 schrijft dat hij “voor de Joden als een Jood is geworden, om Joden te winnen” en “voor hen die onder de wet staan als onder de wet” (1 Kor. 9:20), bevestigt hij dit tweesporenmodel. Het is geen missionair bedrog, geen geveinsdheid om Joden van hun Joodse identiteit te beroven. Hij blijft zelf binnen de Joodse leefwijze en verwacht dat ook van andere Joden die de Messias in Jezus hebben erkend, maar legt die niet op aan anderen. Zijn Torah‑trouw is een uitdrukking van zijn identiteit, niet van een universele norm. Zijn verdediging van de vrijheid van de heidenen is een uitdrukking van zijn roeping, niet van een afwijzing van de Joodse traditie.
De spanning tussen Handelingen en Galaten verdwijnt dus wanneer we Paulus’ dubbele roeping erkennen. In Handelingen zien we de Jood die trouw blijft aan de Torah; in Galaten zien we de apostel die de volken verdedigt tegen een vorm van judaïsme die hun vrijheid bedreigt. Beide dimensies zijn authentiek en noodzakelijk. Paulus verwerpt de Torah niet, maar verwerpt slechts het idee dat de Torah een universele ladder naar God zou zijn. Zijn theologie is geen breuk met Israël, maar een uitbreiding van Israëls roeping naar de volken. De God van Israël richt zich tot de volkeren en biedt ook hen aan tot de gemeenschap van het Verbond toe te treden, “zonder de Wet” – Rom. 3:21
Deze lezing doet recht aan de historische Paulus, aan de complexiteit van zijn brieven en aan de diversiteit van het vroege christendom. Zij laat zien dat Paulus geen ambivalente figuur is, maar iemand die zijn Joodse identiteit en zijn universele roeping in één coherent theologisch geheel wist te verbinden. Wie deze dubbele beweging ziet, ontdekt dat de spanning tussen Handelingen en Galaten niet wijst op inconsistentie, maar op een diepe en doordachte visie op de eenheid van Gods volk in zijn twee-sporige verscheidenheid.