Er zijn momenten waarop taal zijn onschuld verliest. Woorden die ooit bedoeld waren om iets te duiden, raken los van hun oorspronkelijke context en gaan een eigen leven leiden. Ze worden geladen, ideologisch, gevaarlijk. De geschiedenis van de christelijke omgang met Mattheüs 27:25 laat dat op pijnlijke wijze zien. De zin “Zijn bloed kome over ons en onze kinderen” is in de loop der eeuwen verschoven van een dramatische uitspraak binnen een intern Joods conflict naar een van de meest destructieve instrumenten van christelijk antisemitisme. Niet omdat de tekst dat per se beoogde, maar omdat latere generaties hem hebben ingezet als retorisch wapen tegen een heel volk.
De ethische waarde van taal ligt echter niet in de intentie, maar in de uitwerking.
Wie de geschiedenis van het antisemitisme kent, herkent het patroon. Een tekst wordt uit zijn bedding gelicht, veralgemeniseerd, moreel verzwaard en vervolgens gebruikt om een collectief te demoniseren. De historische situatie vervaagt; wat overblijft is een ideologisch beeld van “de Joden” als moreel verdorven en schuldig. Zo ontstaat een blood libel: een beschuldiging die niet langer verwijst naar feiten, maar naar een vijandbeeld dat zichzelf voedt.
Vanuit die historische gevoeligheid zie ik met groeiende zorg hoe in het hedendaagse debat over Israël vergelijkbare mechanismen werkzaam zijn. Termen als “genocide”, “apartheid”, “kolonialisme” en “bezetting” worden in bepaalde activistische contexten niet gebruikt als nauwkeurige juridische begrippen, maar als ideologische etiketten die een volk of een staat reduceren tot een morele karikatuur.
Dat betekent niet dat elk gebruik van deze woorden per definitie onjuist of kwaadaardig is. Maar in vele discoursen functioneren ze niet langer beschrijvend; ze worden instrumenten van demonisering. Slogans die emoties aanwakkeren in plaats van de werkelijkheid te verhelderen. Wapens in een ideologische strijd, geen middelen tot analyse. Precies daarin schuilt hun gevaar.
De parallellen met Mattheüs 27:25 zijn niet historisch, maar retorisch. In beide gevallen zien we hoe taal wordt losgemaakt van nuance en context, hoe een collectief wordt aangesproken alsof het één morele actor is, hoe een complex conflict wordt teruggebracht tot een zwart-witbeeld, en hoe woorden worden gebruikt om een vijandbeeld te creëren dat zich afsluit voor correctie.
Wanneer ik hoor hoe pro-Palestijnse groepen en Hamas-aanhangers termen als “genocide” en “apartheid” hanteren, herken ik datzelfde mechanisme. De woorden dienen niet om een juridische discussie te voeren, maar om een moreel oordeel te vellen. Niet om de werkelijkheid te onderzoeken, maar om een vijandbeeld te bevestigen. Ze functioneren niet als begrippen, maar als beschuldigingen. In die zin zijn het moderne blood libels.
Het gaat er niet om politieke kritiek onmogelijk te maken. Kritiek op staten, regeringen, beleid en militaire acties is essentieel in elke democratische samenleving. Maar kritiek verliest haar legitimiteit wanneer zij omslaat in demonisering. Wanneer woorden worden gebruikt om een volk te ontmenselijken, wanneer begrippen worden ingezet als wapens, wanneer taal wordt gebruikt om haat te mobiliseren, betreden we gevaarlijk terrein. De geschiedenis van het antisemitisme laat zien hoe snel zulke retoriek kan ontsporen.
Daarom is het noodzakelijk deze mechanismen te benoemen. Niet om historische situaties gelijk te schakelen, maar om zichtbaar te maken hoe vijandbeelden ontstaan. Hoe taal groepen kan reduceren tot negatieve morele categorieën. Hoe woorden kunnen worden ingezet om haat te legitimeren. En hoe belangrijk het is om alert te blijven op elke vorm van retoriek die mensen ontmenselijkt, ongeacht wie het doelwit is.
Helemaal mee eens! Er wordt niet meer nagedacht.
Ik vraag me trouwens af, wat de uitdrukking in Matt. 27:24 precies betekent.
En zou je, misschien een rare gedachte, deze tekst ook nog profetisch kunnen zien: het bloed van Christus reinigt van alle zonden?
Ik vraag me trouwens af, wat de uitdrukking in Matt. 27:24 precies betekent.
In Mattheüs 27:24 is het wassen van de handen een symbolisch gebaar: Pilatus probeert zijn verantwoordelijkheid af te schuiven, terwijl hij juist degene is met de macht om te beslissen. Mattheüs gebruikt hier een motief uit Deuteronomium om te laten zien hoe een leider zich achter een ritueel van schijnbare onschuld verschuilt. Het gebaar verwijst naar Deuteronomium 21, waar handen wassen een teken van onschuld is. Mattheüs gebruikt dat motief om te laten zien hoe Pilatus verantwoordelijkheid ontloopt, niet om hem werkelijk vrij te pleiten. Het is dus geen historisch Romeins ritueel, maar een literair-theologisch beeld dat Mattheüs gebruikt.
En zou je, misschien een rare gedachte, deze tekst ook nog profetisch kunnen zien: het bloed van Christus reinigt van alle zonden?
De primaire betekenis van het vers ligt bij Pilatus’ verantwoordelijkheid, maar binnen de christelijke traditie is er wel een tweede, theologische lijn: waar Pilatus zijn handen wast om zichzelf vrij te pleiten, is het uiteindelijk Christus’ bloed dat werkelijk reinigt. Dat is geen voorspelling van Mattheüs, maar een latere, typologische lezing die gelovigen soms maken.
Ach, ik word oud en ga nummers door elkaar halen, ik bedoel vers 25 (laat zijn bloed maar komen over ons en onze kinderen)….maar in ieder geval dank voor de uitleg van het handen wassen. 🙂
Sommige kerkvaders en middeleeuwse theologen hebben inderdaad Mattheüs 27:25 gelezen als een onbewuste profetische uitspraak: de menigte spreekt woorden van schuld, maar God keert die om tot woorden van verlossing. In die lezing betekent “Zijn bloed over ons” niet “wij dragen de schuld”, maar “Zijn bloed reinigt ons”.
Dat sluit aan bij een bredere christelijke symboliek: Het bloed van Jezus als teken van verzoening en het motief van “onbewuste profetie” (zoals Kajafas in Joh. 11:50). In die zin is het theologisch voorstelbaar om dit vers te lezen als een paradoxale aankondiging van verlossing.