Vandaag, tijdens de vesperdienst die ik in Schagen mocht leiden, sprak ik over iets dat me de laatste tijd steeds dieper raakt: dat we, dwars door alle duisternis en verdriet heen, het opkomende licht moeten blijven zien. Want het ergste aan duisternis is niet de afwezigheid van licht, maar de wanhoop die ons langzaam van binnen uitholt. Die gedachte bleef in mij nasudderen toen ik later opnieuw nadacht over het verhaal van Farao en de eerste ballingschap van het Joodse volk.
Farao stond aan het begin van een ballingschap die niet alleen het lichaam belastte, maar vooral de geest. Ballingschap vernietigt niet in één klap; zij ontregelt, verstoort en maakt de ziel wankel. Ze breekt spirituele helderheid niet met geweld, maar met ruis. En juist dat intrigeert me: zelfs de naam van Farao draagt die betekenis in zich. Het Hebreeuwse lehafria betekent verstoren, hinderen, uit elkaar trekken wat heel wil zijn.
Wanneer Farao Mozes en Aäron verwijt dat zij het volk “afhouden van hun werk”, spreekt hij – zonder het te beseffen – een diepe waarheid uit. Ballingschap is niet alleen onderdrukking, maar vooral de versnippering van tijd, aandacht en innerlijke richting. Het is het gevoel dat je voortdurend wordt weggetrokken van wat wezenlijk is. Paradoxaal genoeg waarschuwt juist de man die de slavenarbeid oplegde voor de krachten die hij zelf losliet.
De Midrasj leest in de woorden “En Farao naderde” een onverwachte wending: “Farao bracht de Israëlieten dichter bij hun God.” Door de druk van de ballingschap werd de ziel wakker geschud. Focus werd een vorm van overleven. De chaos dwong tot het zoeken naar betekenis. Die dubbelheid – dat Farao zowel staat voor verstrooiing als voor de weg naar innerlijke concentratie – raakt aan iets dat ik vandaag in de vesperdienst opnieuw voelde: dat juist in de donkerste momenten een scherpere blik op het licht kan ontstaan.
Onze ballingschap vandaag ziet er anders uit, maar voelt soms net zo. De ruis is subtieler, de afleiding verfijnder. We worden niet bestookt met stenen en modder, maar met schermen, meldingen, geluiden en eindeloze informatiestromen. Toch is het gevaar hetzelfde: de versnippering van het zelf. Wie zich voortdurend laat onderbreken, wordt kwetsbaar, dun, blootgesteld. Opmerkelijk genoeg betekent de naam Farao in het Hebreeuws ook precies dat: blootgesteld, kwetsbaar. Het is de toestand waarin we terechtkomen wanneer we ons laten meeslepen door alles wat ons aandacht opeist.
Het zijn niet altijd de verboden dingen die ons doen struikelen. Vaak zijn het de toegestane, comfortabele, ogenschijnlijk onschuldige afleidingen die ons langzaam in passiviteit wiegen. In zo’n wereld vraagt spirituele veerkracht om innerlijke vastheid, om een focus die niet afhankelijk is van omstandigheden. Wanneer de uiterlijke structuur vervaagt, moet de innerlijke structuur opstaan.
In een wereld die oneindig lijkt, is het verbazingwekkend eenvoudig om jezelf kwijt te raken. Die grenzeloosheid kan iets spiritueels nabootsen, iets dat bijna goddelijk aandoet. Maar wanneer we doelloos wegdrijven in die eindeloze ruimte, gaat het lijken op het werk dat Farao de Israëlieten oplegde: arbeid zonder einde, zonder richting, zonder betekenis.
En precies daar, in dat besef, sluit de vesper van vanavond zich aan. Pesach nadert, het feest van bevrijding, van opnieuw beginnen, van licht dat doorbreekt. Het is een uitnodiging om aandacht te schenken aan elke ademhaling, aan elk klein dagelijks wonder, zoals David ons in de Psalmen herinnert. Het is een oefening in het zien van het opkomende licht, zelfs wanneer de nacht nog zwaar op ons drukt. Want wanhoop is de diepste schaduw van de duisternis, en hoop is het eerste teken van bevrijding.
Laten we deze tijd niet alleen gebruiken om vrijheid te vieren, maar ook om focus te vieren. Laten we de kleine dingen zien, de dagelijkse geschenken, en onze blik richten op helderheid in plaats van afleiding. In een wereld zonder gebruiksaanwijzingen zijn wijzelf degenen die de momenten moeten markeren die werkelijk tellen. En in een wereld vol duisternis zijn wijzelf degenen die het eerste licht moeten durven opmerken – en het blijven zien.