Jodendom en christendom over verlossing

Het gesprek tussen jodendom en christendom over verlossing is een gesprek tussen twee tradities die een gemeenschappelijke wortel delen, maar die deze wortel in verschillende richtingen hebben laten uitgroeien. Beide geloven in een uiteindelijke rechtzetting van de wereld, een eschatologische horizon waarin God zijn bedoeling met de schepping voltooit. Toch verschilt de manier waarop zij deze horizon verstaan zo fundamenteel dat het gesprek soms meer weg heeft van een ontmoeting tussen twee grammatica’s dan tussen twee meningen. Waar het jodendom de verlossing vooral situeert in de geschiedenis, in het concrete lot van een volk dat terugkeert naar zijn land en zijn roeping, daar verplaatst het christendom de beslissende beweging naar het innerlijk van de mens en naar een kosmische gebeurtenis die reeds heeft plaatsgevonden in de dood en opstanding van Christus. De ene traditie kijkt vooruit naar wat nog moet komen, de andere leeft vanuit wat reeds is geschied.

In het jodendom is verlossing nooit een abstract idee. Zij is tastbaar, aards, historisch. De terugkeer uit ballingschap, de heropbouw van Israël, de komst van een Davidische koning die recht en vrede vestigt: dit zijn geen symbolen, maar verwachtingen die de wereld zelf moeten transformeren. De mens is daarin niet slechts toeschouwer, maar mede-arbeider. Israël wordt gezien als partner van God, geroepen om door gehoorzaamheid, gerechtigheid en tesjoeva de wereld te herstellen. Zelfs in de mystieke traditie, waar de taal abstracter wordt, blijft de mens een actieve deelnemer: het verzamelen van de verstrooide goddelijke vonken is een arbeid die de schepping zelf heelt. Verlossing is een proces dat zich voltrekt in de zichtbare werkelijkheid, en dat zich laat herkennen aan vrede, recht en de terugkeer van de ballingen.

Het christendom daarentegen verplaatst het zwaartepunt van de verlossing naar de persoon van Christus en naar een gebeurtenis die de geschiedenis reeds heeft doorkruist. De mens wordt niet primair gezien als degene die de verlossing tot stand brengt, maar als degene die haar ontvangt. De kruisdood en opstanding van Jezus worden verstaan als een daad die de menselijke natuur zelf verandert, een ontologische metamorfose die de gelovige bevrijdt van sterfelijkheid en zonde. De wereld mag dan nog onvoltooid zijn, maar de beslissende overwinning is reeds behaald. De christelijke gelovige leeft in een spanning tussen het “reeds” en het “nog niet”: de verlossing is begonnen, maar haar voltooiing ligt nog in de toekomst. In deze visie wordt de mens niet uit de wereld weggeroepen, maar wel uit zijn gebondenheid aan de wereld zoals zij nu is; hij wordt opgenomen in een nieuwe bestaansorde die zich reeds in hem begint te vormen.

Deze verschillende visies leiden tot diepgaande verschillen in hoe beide tradities de rol van de mens, de status van de wet en de aard van de messiaanse tijd verstaan. Voor het jodendom blijft de Tora de blijvende weg tot heiliging en herstel; geen enkele religieuze ervaring heft de verplichting tot de mitswot op. Voor het christendom daarentegen is de verlossing zo radicaal dat zij de mens bevrijdt van de verplichting tot de wet, omdat de wet haar doel heeft bereikt in Christus. Ook de vraag naar de staat van de wereld vormt een breuklijn: voor joden is de voortdurende aanwezigheid van onrecht, oorlog en verdeeldheid het bewijs dat de messiaanse tijd nog niet is aangebroken; voor christenen is deze onvoltooidheid geen weerlegging, maar een uitnodiging om te leven vanuit een reeds gegeven belofte.

Messiaans-joodse bewegingen proberen deze twee visies te verbinden door te stellen dat de geestelijke verlossing reeds is geschied in de persoon van Yeshua, maar dat de historische verlossing van Israël nog moet komen. Zij zien zichzelf niet als bekeerlingen tot een andere religie, maar als joden die de vervulling van de messiaanse verwachting erkennen. Daarmee plaatsen zij zich in een spanningsveld tussen twee tradities die elk hun eigen logica en eigen geschiedenis hebben.

Onderstaande tabel vat enkele van de belangrijkste verschillen samen zonder de complexiteit van beide tradities te reduceren.