Wanneer we de evangelieverhalen lezen, lijkt het alsof Jezus voortdurend wonderen verricht die buiten het bereik van elke arts liggen. Toch passen deze verhalen opvallend goed in wat we weten over genezing in de oudheid. De wereld waarin Jezus leefde kende een rijk landschap van wondergenezers, profeten en heilige mannen, en de ziekten die zij konden verlichten waren vaak psychosomatisch of functioneel: echte, invaliderende aandoeningen die niet veroorzaakt werden door blijvende lichamelijke schade, maar door trauma, stress, sociale uitsluiting of religieuze angst. Verlammingen die plotseling optraden, blindheid na een schrikervaring, doofheid zonder lichamelijke oorzaak en aanvallen die leken op epilepsie maar voortkwamen uit psychische overbelasting, komen zowel in antieke bronnen als in moderne medische literatuur voor. Zulke aandoeningen konden soms abrupt verbeteren wanneer iemand een krachtige, autoritatieve interventie ervoer. Een rituele aanraking, een dwingend bevel, een symbolische handeling of simpelweg de overtuiging dat een heilige man namens God sprak, kon een patiënt uit een vastgelopen toestand halen.
De evangelieverhalen passen precies in dit patroon. Jezus geneest niet door medische ingrepen, maar door dramatische handelingen: hij raakt de ogen van een blinde aan, hij zegt tegen een lamme dat hij moet opstaan, hij opent de oren van een dove met een rituele handeling. Dit zijn precies de vormen van interventie die in de oudheid bekend stonden om hun effect op psychosomatische aandoeningen. De genezingen zijn dus niet medisch onwaarschijnlijk; ze zijn historisch herkenbaar binnen het repertoire van antieke wondergenezers.
Maar er speelt nog iets anders mee, iets dat de verhalen een diepere laag geeft. In Joodse teksten uit dezelfde periode, zoals het Qumran-fragment 4Q521, worden precies deze genezingen genoemd als tekenen van de komende Messias. In dit fragment wordt gezegd dat wanneer God zijn gezalfde zendt, “de blinden zullen zien, de doven zullen horen, de doden zullen worden opgewekt en de armen goed nieuws ontvangen” (4Q521, kol. 2). Deze formulering is geen toevallige poëtische opsomming, maar een herkenbaar messiaans script: een reeks handelingen die de komst van Gods koninkrijk markeren. Het is een religieuze choreografie die in de Joodse verbeelding al bestond voordat Jezus optrad.
Dit script is geworteld in de profetieën van Jesaja, die een toekomst schildert waarin God Israël herstelt. Jesaja spreekt over een tijd waarin “de ogen van de blinden worden geopend en de oren van de doven worden ontsloten” (Jesaja 35:5), waarin “de kreupele zal springen als een hert” (Jesaja 35:6), en waarin een gezalfde zal komen om “armen goed nieuws te brengen” en “blinden het zicht te geven” (Jesaja 61:1). Deze passages vormden het theologische landschap waarin Joden uit de eerste eeuw dachten over verlossing. Wanneer Jezus dus blinden laat zien en lammen laat lopen, beweegt hij zich binnen een symbolisch kader dat zijn tijdgenoten onmiddellijk zouden herkennen.
Dat wordt nergens duidelijker dan in het moment waarop Johannes de Doper vanuit de gevangenis vraagt of Jezus werkelijk “de komende” is. Jezus antwoordt niet met een titel, maar met een verwijzing naar het messiaanse script: “Blinden zien weer, lammen lopen, melaatsen worden gereinigd, doven horen, doden worden opgewekt en armen ontvangen goed nieuws” (Matteüs 11:5). Dit antwoord is bijna een samenvatting van Jesaja 35, Jesaja 61 en 4Q521. Jezus zegt in feite: kijk naar de tekenen, kijk naar het script dat jullie kennen, en zie dat het zich in jullie midden voltrekt. Het is een van de meest directe momenten waarop de evangelietraditie laat zien dat Jezus’ optreden wordt gelezen als de vervulling van een reeds bestaand messiaans patroon.
Het interessante is dat elk evangelie dit messiaanse script op een andere manier presenteert, alsof vier verschillende regisseurs hetzelfde toneelstuk opvoeren, maar elk met een eigen lichtval, ritme en accent. Marcus, de oudste evangelist, laat Jezus het script volgen met een haast die bijna dramatisch is. Zijn genezingen komen abrupt, krachtig, soms geheimzinnig. Marcus benadrukt dat de mensen niet begrijpen wat er gebeurt, alsof het script zich sneller ontvouwt dan het publiek kan bijhouden. Jezus verbiedt genezen mensen om erover te spreken, niet omdat het geen messiaanse tekenen zijn, maar omdat Marcus wil laten zien dat het script pas volledig begrepen kan worden aan het kruis. De genezingen zijn flitsen van een werkelijkheid die nog niet in woorden te vatten is.
Matteüs daarentegen maakt het script expliciet. Hij citeert Jesaja voortdurend en plaatst Jezus’ genezingen in een kader van vervulling. Wanneer Jezus zieken geneest, zegt Matteüs dat dit gebeurde “opdat vervuld zou worden wat door de profeet Jesaja gesproken is” (Matteüs 8:17, verwijzend naar Jesaja 53:4). Voor Matteüs is het messiaanse script geen impliciete achtergrond, maar een open boek dat Jezus bladzijde voor bladzijde tot leven brengt. Zijn publiek, waarschijnlijk Joods, moet zien dat Jezus niet alleen wonderen verricht, maar precies datgene doet wat de profeten hadden aangekondigd. De genezingen zijn daarom niet alleen tekenen van compassie, maar bewijzen van identiteit.
Lucas kiest een andere benadering. Hij presenteert Jezus als de profeet bij uitstek, de erfgenaam van Elia en Elisa, de grote genezers van Israël. Wanneer Jezus in de synagoge van Nazaret Jesaja leest — “de Geest van de Heer is op mij… om blinden het zicht te geven” (Lucas 4:18, verwijzend naar Jesaja 61:1) — maakt Lucas van dat moment het programmatische begin van Jezus’ missie. Het messiaanse script wordt hier niet alleen gevolgd, maar uitgesproken, alsof Jezus zelf de regieaanwijzingen voorleest. Lucas benadrukt bovendien dat Jezus’ genezingen sociale herintegratie brengen: tollenaars, vrouwen, armen, zieken, allen worden opgenomen in een nieuwe gemeenschap. Het script wordt zo niet alleen een reeks wonderen, maar een sociale revolutie.
Johannes tenslotte herschrijft het script op een bijna mystieke manier. Hij spreekt niet van genezingen, maar van tekenen, symbolische handelingen die verwijzen naar een diepere werkelijkheid. De blindgeborene die gaat zien is niet alleen een genezen man, maar een metafoor voor geestelijk inzicht (Johannes 9). De lamme bij Betzata staat niet alleen op, maar wordt een teken van leven dat sterker is dan de dood (Johannes 5). Johannes laat Jezus niet het messiaanse script volgen zoals het in Qumran of Jesaja staat, maar transformeert het tot een theologisch drama waarin elke genezing een openbaring is. Het script wordt niet alleen vervuld, maar verheven.
Wanneer je deze vier perspectieven samenneemt, zie je hoe zorgvuldig en veelzijdig de evangelisten te werk gaan. Zij tonen een Jezus die opereert binnen het bekende repertoire van antieke genezers, maar die tegelijkertijd precies de tekenen verricht die de profeten hadden aangekondigd. Zij laten zien hoe zijn optreden wordt herkend door tijdgenoten, hoe hij zelf de profetieën op zichzelf betrekt, en hoe zijn genezingen de komst van Gods koninkrijk zichtbaar maken. Het messiaanse script wordt niet alleen gevolgd, maar ook verdiept, getransformeerd en opnieuw geïnterpreteerd. De evangelisten presenteren Jezus niet als iemand die toevallig in dat script past, maar als degene die het script tot voltooiing brengt.
Wat zouden die antieke bronnen kunnen zijn, waaruit blijkt dat genezingen in de oudheid voorkwamen? Ik vond een artikel van je over Asclepius, dus een oude Griek. Staat er iets bij Josephus?
Een genezing van melaatsheid, een blindgeborene of een opwekking uit de dood (Lazarus) laten zich moeilijk verklaren vanuit psychische beinvloeding.
En als het gaat over wonderen: ik ken Simon de Tovenaar (de apostel was groter) en de tovenaars van de Pharao (Mozes kon meer). Jezus verrichtte wonderen: lopen over het water, broodvermenigvuldiging.