Een beoordeling van Israëls optreden in Gaza verandert ingrijpend wanneer men het niet toetst aan een moreel of juridisch kader, maar uitsluitend vergelijkt met hoe andere moderne staten recent oorlog hebben gevoerd tegen ingebedde niet‑statelijke actoren in dichtbevolkte stedelijke gebieden. Het vertrekpunt verschuift dan van normatieve vragen naar empirische analyse: niet de vraag of Israël moreel juist handelt, maar hoe Israëls militaire gedrag zich verhoudt tot dat van andere legers die onder vergelijkbare omstandigheden opereerden. Die verschuiving maakt het mogelijk om de feiten te wegen zonder ze onmiddellijk te normeren, en om patronen te herkennen die in morele debatten vaak ondergesneeuwd raken.
Wanneer men die vergelijking zorgvuldig uitvoert, ontstaat een beeld dat zowel ongemakkelijk als verhelderend is. Israëls optreden blijkt niet uitzonderlijk hard, maar in meerdere opzichten juist uitzonderlijk terughoudend vergeleken met andere moderne legers die stedelijke oorlog voerden tegen een tegenstander die zich bewust onder burgers verschuilt. Dat is geen morele vrijspraak, geen ontkenning van het immense lijden, en geen oordeel over proportionaliteit of rechtvaardigheid. Het is een empirische constatering die zichtbaar wordt zodra men Israël niet beoordeelt op basis van idealen, maar op basis van vergelijkbare historische casussen.
De burgerdoden vormen daarbij het meest beladen element. Stedelijke oorlog tegen een actor die militaire infrastructuur onder civiele gebouwen plaatst, zoals Hamas, ISIS of Tsjetsjeense milities, leidt overal tot hoge burgerdoden. In Fallujah, Mosul, Ramadi, Grozny en Aleppo lagen de burger‑tot‑strijder ratio’s tussen drie‑op‑één en tien‑op‑één. De cijfers voor Gaza zijn omstreden omdat Hamas geen onderscheid maakt tussen strijders en burgers, maar zelfs kritische onderzoekers erkennen dat Hamas strijders niet registreert als strijders en burgerdoden politiek inzet. Wanneer men corrigeert voor die factoren, vallen Israëls ratio’s niet buiten de bandbreedte van andere moderne stedelijke oorlogen. Dat maakt de uitkomst niet minder tragisch, maar wel minder uitzonderlijk.
Ook het waarschuwen van burgers laat een opvallend verschil zien. In vrijwel alle moderne oorlogen worden geen waarschuwingen gegeven voor luchtaanvallen. In Fallujah, Mosul, Aleppo, Grozny en Ramadi waren er geen massale sms‑waarschuwingen, geen individuele telefoontjes, geen kaarten met veilige zones, geen roof‑knocking en geen humanitaire corridors. Israël is de enige moderne staat die miljoenen waarschuwingen verstuurde, honderdduizenden telefoontjes pleegde, kaarten verspreidde met evacuatiezones en dagelijks corridors aankondigde. Dat betekent niet dat deze maatregelen altijd effectief waren, maar het maakt duidelijk dat Israël in operationele zin een uitzonderlijke mate van waarschuwing en evacuatie heeft toegepast.
Hetzelfde geldt voor humanitaire hulp. In Fallujah, Mosul, Grozny en Aleppo lieten de strijdende partijen geen hulp toe tijdens actieve gevechten. Israël daarentegen liet VN‑, Egyptische, Jordaanse en Amerikaanse konvooien toe, opende meerdere grensovergangen, faciliteerde luchttransporten van hulp en stond buitenlandse veldhospitalen toe. Dat is operationeel ongebruikelijk en wijst op een mate van humanitaire toegang die in vergelijkbare conflicten niet werd geboden.
Ook de regels voor doelwitselectie wijken af van wat in andere oorlogen gebruikelijk is. In de meeste moderne conflicten worden doelen door lokale commandanten goedgekeurd en is juridische toetsing minimaal. Israël werkt met juristen in elke brigade, meervoudige lagen van doelwitgoedkeuring, realtime annulering van aanvallen bij civiele aanwezigheid en post‑strike juridische evaluatie. Dat is niet gebruikelijk in stedelijke oorlogen tegen guerrilla‑actoren en vormt een structurele afwijking van de internationale praktijk.
Het gebruik van zware wapens laat een vergelijkbaar patroon zien. Rusland gebruikte tapijtbombardementen in Grozny, Syrië barrel bombs in Aleppo, en de VS gebruikte 500‑ tot 2000‑pondsbommen in Mosul en Raqqa. Israël gebruikt voornamelijk 250‑ tot 500‑ponds precisiebommen, beperkt 1000‑pondsmunitie, geen tapijtbombardementen en geen ongeleide luchtmunitie. Dat voorkomt geen schade, maar het toont wel aan dat Israël relatief beperkte munitie inzet vergeleken met andere staten in vergelijkbare omstandigheden.
Ten slotte is Israëls doctrine voor stedelijke gevechten vergelijkbaar met die van westerse legers: precisieaanvallen, gecombineerde wapens, tunnelneutralisatie, evacuatie van burgers en het minimaliseren van zowel IDF‑verliezen als civiele schade. Dat staat in scherp contrast met Russische en Syrische doctrines, die sterk op vernietiging en totale omsingeling zijn gericht.
Wanneer men al deze elementen samenneemt, ontstaat een rationele beoordeling die niet afhankelijk is van morele of juridische kaders, maar uitsluitend van vergelijkende analyse. Die beoordeling luidt dat Israëls militaire optreden in Gaza niet uitzonderlijk hard is, maar in meerdere opzichten juist uitzonderlijk terughoudend vergeleken met andere moderne legers die stedelijke oorlog voeren tegen ingebedde niet‑statelijke actoren. Dat oordeel is niet normatief maar descriptief: het beschrijft hoe Israël zich verhoudt tot andere staten in vergelijkbare situaties, zonder te zeggen hoe Israël zich zou moeten gedragen.
Juist die scheiding tussen beschrijving en normering maakt het mogelijk om helder te zien wat vaak door morele verontwaardiging of politieke polarisatie wordt verduisterd. Vergelijking is geen rechtvaardiging, maar een instrument om te begrijpen. En begrip is de noodzakelijke voorwaarde voor elke serieuze discussie over recht, ethiek en verantwoordelijkheid in oorlogstijd.