Israël en de Menisten: een onoverbrugbare kloof – antwoord op Kalle

Er zijn momenten waarop je merkt dat twee mensen niet alleen verschillende conclusies trekken, maar in wezen in twee verschillende werkelijkheden leven. De reacties op 7 oktober 2023 zijn zo’n moment. Wat voor Israël een kwestie is van veiligheid, verantwoordelijkheid en ideologische dreiging, wordt door veel mennonieten gelezen als een verhaal van structurele onderdrukking en asymmetrische macht. Dat zagen we ook in het blad “Mondig” van de Doopsgezinde Broederschap en in de reacties van Kalle Brüsewitz op mijn blogpost en op de reactie van Bart Santema, elders op deze site. Dat verschil is niet alleen inhoudelijk, maar hermeneutisch: het gaat om twee manieren van kijken die elkaar nauwelijks raken. Dat maakt elke redelijke discussie op voorhand onmogelijk.

Israël redeneert volkomen terecht vanuit een juridisch en staatsrechtelijk kader. In 2005 trok het zich volledig terug uit Gaza, ontmantelde het nederzettingen en beëindigde het de permanente militaire aanwezigheid. Vanuit dat perspectief is Gaza geen bezet gebied, maar een vijandige entiteit met een eigen bestuur dat verantwoordelijk is voor de opbouw van een militair apparaat en voor de aanval van 7 oktober. Het is vanwege die altijd aanwezige dreiging dat Israël allerlei zaken bleef controleren. Dat mag dan een inbreuk zijn op de soevereiniteit van Gaza, maar is dat dan niet correct gebleken, gezien de overval van 7 oktober en de vele gewelddadige acties van Hamas sinds 2005? Dat is geen kip-of-eivraag. Wie bestuurt, draagt verantwoordelijkheid; wie aanvalt, maakt een keuze; wie burgers vermoordt, handelt vanuit ideologie, niet vanuit onmacht. Dat is mening vanuit een politieke voorkeur, maar een nuchtere constatering van hoe geweld wordt georganiseerd en gelegitimeerd.

Veel Mennonieten hanteren een totaal andere definitie van bezetting. Niet: wie staat er fysiek op de grond, maar: wie controleert grenzen, lucht, zee, import, export, bevolkingsregister en bewegingsvrijheid. In dat bredere, structurele kader blijft Gaza een gebied onder controle van Israël, ook na 2005, vanwege het feit dat Hamas de macht naar zich toetrok en onmiddellijk begon met de opbouw van zijn terreurnetwerk. De acute daad van geweld op 7 oktober wordt door Menisten schoorvoetend veroordeeld, maar vrijwel onmiddellijk binnen een bredere, verontschuldigende context geplaatst: men spreekt over decennia van ontheemding, blokkade en ongelijkheid. In die logica is de Palestijnse bevolking vooral slachtoffer van omstandigheden die zij niet zelf heeft gekozen, en is Israël de machtigere partij die de structurele voorwaarden bepaalt. Maar wie spreekt over decennia van terreurdaden tegen Israëli’s?

Want precies daar wringt het voor mij. Hoezeer structurele factoren ook een rol spelen, ze verklaren en rechtvaardigen niet wat er op 7 oktober gebeurde. Ze verklaren niet de ideologische component, ze legitimeren niet de doelbewuste planning, niet de keuze om burgers te ontvoeren, te martelen en te vermoorden. Ze verklaren niet waarom een gebied dat sinds 2005 zelfbestuur had, zijn buitenlandse subsidies investeerde in tunnels, raketten en trainingskampen. En ze verklaren al helemaal niet waarom de verantwoordelijkheid van Hamas zo vaak wordt weggeschreven in een abstract verhaal over “onderdrukking”. Ze verklaren ook niet waarom men Hamas wil ondersteunen, terwijl iedereen de doeleinden van die terreurorganisatie kent: de volledige fysieke vernietiging of verdrijving van de Joodse bevolking van Israël – en waarschijnlijk daarna de moord op de Arabische Israëli’s die als collaborateurs worden gezien. Het is alsof de handelingsvrijheid van Palestijnse actoren wordt ontkend, alsof zij alleen maar reageren op omstandigheden en nooit zelf kiezen. Dat is niet alleen analytisch tekortschietend, maar moreel problematisch: het infantiliseert een hele bevolking en verhult de rol van terrorisme, ideologie en strategie.

Wat mij opvalt, is dat beide perspectieven intern consistent zijn, maar dat het ene perspectief — dat van Israël — veel beter recht doet aan het feit dat mensen en organisaties keuzes maken. Dat geweld niet alleen een symptoom is van wat ten onrechte als onderdrukking wordt voorgesteld, maar ook een strategie die past bij extremistische groeperingen. Het is immers onloochenbaar dat ideologieën bestaan en gevolgen hebben. En dat een staat die zijn burgers wil beschermen niet de luxe heeft om structurele analyses boven acute dreiging te plaatsen. En ook niet de luxe heeft “de andere wang toe te keren” en het geweld eenvoudig te absorberen.

Ik begrijp de mennonitische gevoeligheid voor het structurele onrecht in elke vorm van macht en de zorg over menselijke kwetsbaarheid. Ik herken de reflex om de zwakkere (?) partij te willen beschermen. (Maar overweeg dit eens: een democratische staat stelt grenzen aan haar eigen geweldsuitoefening; doet Hamas dat ook?) Maar ik kan absoluut niet meegaan in een interpretatie die de verantwoordelijkheid van Hamas minimaliseert en de aanval van 7 oktober reduceert tot een bijna mechanische reactie op omstandigheden. Dat is een fraai voorbeeld van “blaming the victim”. Dat doet geen recht aan de feiten, en ook niet aan de morele ernst van wat er gebeurde. Het is een hermeneutiek die structureel geweld centraal stelt, maar daardoor blind wordt voor het feit dat ook onderdrukte groepen morele en politieke keuzes maken en voor geweld en genocide als doel kunnen kiezen — en dat die keuzes gevolgen hebben.

Daarom onderschrijf ik de Israëlische interpretatie: dat Gaza sinds 2005 geen bezet gebied meer was, dat Hamas een handelende partij is met een eigen ideologie en strategie, en dat 7 oktober niet kan worden verklaard zonder die verantwoordelijkheid te erkennen en dat de reactie van Israël moet worden gezien als een vorm van oorlog. Gezien de aard van de tegenstander, die zich verbergt in tunnels, gijzelaars heeft – en die soms opzettelijk en bruut vermoordt – en zich achter zijn eigen bevolking verbergt en bovendien de genocide van heel Israël tot doel heeft, was en is dat een proportioneel antwoord. Wie dat uit het verhaal weglaat, ziet minder dan de helft van de werkelijkheid — en dat is nooit een goede basis voor gesprek, noch voor vrede.

NAWOORD

Je hoort mensen zeggen dat ze het ook niet eens zijn met alles wat Hamas doet. Een superlichte veroordeling van het geweld van 7 oktober 2023, met onmiddellijk daarna een uitdrukking die zegt dat het wel aan de bezetting en de onderdrukking door Israël te wijten is. Voor mij is dat vergelijkbaar met iemand die zegt het ook niet in alles eens te zijn met de nazi’s, maar dat het Geallieerde antwoord op het nazistische geweld toch wel “te ver” ging.