Het Christelijk Jodendom van Paulus (3) vergelijking met de Misjna

Uit: Who and what is “Israel” in the Judaism of St Paul? (Paul Chilton en Jacob Neusner) hoofdstuk 4 (Theory of the Social Entity)  van “Judaism in the New Testament”

HET VINDEN VAN EEN PLAATS VOOR HEIDENEN BINNEN ISRAËL

Hoe heeft Paulus specifiek een plaats gevonden voor heidenen binnen Israël? Het antwoord komt tot ons vanuit zijn diepe bespiegelingen in Romeinen over wie en wat Israël is. De conclusie die hij trok was dat Israël een etnische groep vormt, een familie naar het vlees. Maar er is een ander Israël, een Israël naar de geest, en tot dit andere Israël, het andere dan het etnische, konden heidenen toetreden, en door hun geloof in Christus sloten zij zich inderdaad aan bij dat Israël naar de geest, dat zijn definitie vindt in het geloof.

Paulus benadrukte het karakter van Israël naar het vlees als een familie, een familie van een bepaalde orde, dat wil zeggen, alle Joden stammen af van Abraham, Izaäk en Jakob, Sarah, Rebecca, Leah en Rachel. Om de context te zien waarin Paulus zijn gedachte voortzette, gaan we eerst in op de keuzes die door andere joden werden gemaakt, waarbij we ons eerst wenden tot het judaïsche systeem van de Misjnah. Dit systeem, dat lang na dat van Paulus werd opgetekend, nam precies het standpunt in dat Paulus zou innemen: Israël te zijn is een daad van bovennatuurlijk geloof; tot dit Israël te behoren hangt af van geloof – wat wordt geloofd, wat wordt ontkend. Een in de context geboren Israëliet geniet geen voordelen boven een uitverkoren Israëliet, omdat hem of haar in deze context door een daad van ongeloof een deel in de toekomende wereld kan worden ontzegd.

Nu is het merkwaardig dat Paulus zich op beide punten aansluit – een daad van geloof, die het etnisch onderscheid tussen geborenen en bekeerlingen opheft. Maar Paulus heeft een tweede definitie van Israël, die naar het vlees, en niet alleen die naar de geest, die de Misjnah uiteenzet. In tegenstelling tot Paulus’ onderscheid tussen Israël naar het vlees en Israël naar de geest, erkende een ander jodendom, dat van de Misjna, een dergelijk onderscheid niet.

Voor de Misjna betekent “Israël” zijn niet de verkeerde dingen geloven. In de Misjna is “Israël” een bovennatuurlijke categorie, want Israël bestaat uit allen die in Israël geboren zijn, met uitzondering van hen die de beginselen van het geloof verloochenen. De categorieën worden gedefinieerd in termen van geloof: het bevestigen van een bepaalde leer, het ontkennen van een andere. Dit feit brengt met zich mee dat Israël als sociale entiteit, die elk van zijn leden omvat, wordt gedefinieerd door verwijzing naar zaken van correcte leer. Alle “Israëlieten” – personen die de juiste mening zijn toegedaan – vormen dan “Israël”.

Hier is een “Israël” dat, op het eerste gezicht, niet in relaties wordt gedefinieerd maar intransitief en intrinsiek. Dit betekent dus dat Israël helemaal geen sociale entiteit is zoals andere sociale entiteiten, maar een entiteit die zijn definitie, wat betreft geslacht en niet soort, elders vindt. Geen enkele passage uit de Misjna en de verwante literatuur van de Misjna-versterking is concreter en explicieter dan de hieronder geciteerde passage over wie “in” is en wie “uit” is. Maar het “in” is helemaal niet binnen deze wereld. Het is wie binnenkomt of een aandeel heeft in de toekomende wereld. Dan vormen al die “Israëlieten” die in zichzelf de sociale entiteit, de groep, “Israël” vormen, een bovennatuurlijke, niet slechts een sociale entiteit – en geen wonder dat alle metaforen falen.

Heidenen die Israël binnengaan, verwerven de toekomende wereld, niet een plaats in een louter-dit-wereldlijke etnische entiteit. Het uitgangspunt is dat we alleen over Israël spreken, en het resultaat is de definitie van Israël in termen die we helemaal niet hadden moeten voorzien: niet Israël tegenover niet-Israël, de heiden, noch Israël tegenover niet-Israël, de priester, maar Israël tegenover hen die overtuigingen ontkennen die nu – expliciet – indicatief en normatief geacht worden de kenmerken van “Israël”(ite) te vormen.

Hier is een “Israël” dat op het eerste gezicht niet in relaties maar intransitief en intrinsiek wordt gedefinieerd – in tegenstelling tot beweringen van enkele bladzijden geleden. Maar die indruk zal spoedig veranderen, want Israël beroept zich nu op niet-Israël, net zoals het dat eerder deed, maar met een ander doel en in een afzonderlijke context. Dit betekent dus dat Israël helemaal geen sociale entiteit is zoals andere sociale entiteiten, voor de doeleinden van het huidige discours, maar een entiteit die definitie vindt, wat betreft geslacht en niet soort, elders. Om het resultaat eenvoudig te stellen: in wat volgt, is Israël impliciet sui generis. De passage is belangrijk genoeg om een recapitulatie te rechtvaardigen:

M. Sanhedrin 10:1

  1. Alle Israëlieten hebben deel aan de toekomende wereld,
  2. zoals er gezegd wordt: “ook uw volk zal allen rechtvaardig zijn, zij zullen het land voor altijd beërven; de tak van mijn planting, het werk van mijn handen, opdat Ik verheerlijkt worde” (Jesaja 60:21).
  3. En dezen zijn het die in de toekomende wereld geen deel zullen hebben: Hij, die zegt: de opstanding der doden is een leer, die niet uit de Torah voortkomt, en de Torah komt niet uit de hemel; en een Epicurist.
  4. R. Aqiba zegt: “Ook: Hij die in ketterse boeken leest en hij die over een wond fluistert en zegt: ‘Ik zal geen van de ziekten op jullie leggen die Ik op de Egyptenaren gelegd heb, want Ik ben de Heer die u geneest”” (Exodus 15:26).
  5. Abba Saul zegt: “Ook: Hij die de goddelijke Naam uitspreekt zoals die gespeld wordt.”

Israël wordt inclusief gedefinieerd: “Israël” zijn is deel hebben aan de toekomende wereld. “Israël” is dan een sociale entiteit die bestaat uit hen die een gemeenschappelijke overtuiging delen, en dat “Israël” draagt daarom een buitenwereldse bestemming. Andere sociale entiteiten worden in de Misjna niet zo gedefinieerd – en dat per definitie! – en daaruit moet volgen dat (een) “Israël” in de opvatting van het auteurschap van de Misjnah sui generis is, in die zin dat andere sociale entiteiten hun definitie niet vinden binnen het bereik van bovennatuurlijke feiten die relevant zijn voor “Israël;” een “Israël” is een sociale groep die zijn individuele leden begiftigt met leven in de toekomende wereld; een “Israël”(ite) is iemand die geniet van de toekomende wereld. Uitgesloten van dit “Israël” zijn “Israëlieten” die zichzelf uitsluiten binnen de gevestigde criteria van sociale identificatie. De macht om door relaties te definiëren is echter niet uitgeput, want in deze bovennatuurlijke context van een Israël dat sui generis is, weten we nog steeds wie “Israël” is, omdat ons wordt verteld wie “niet-Israël” is, namelijk specifieke ongelovigen of zondaars. Dit zijn, zoals we mogen verwachten, personen die het verklaarde geloof verwerpen.

M. Sanhedrin 10:2

  1. Drie koningen en vier gewone mensen hebben geen deel aan de toekomende wereld.
  2. Drie koningen: Jeroboam, Achab en Manasse.
  3. R. Juda zegt: “Manasse heeft wel een deel in de toekomende wereld, want er wordt gezegd: “En hij bad tot hem en hij werd door hem aangespoord en hij verhoorde zijn smeekbede en bracht hem weer naar Jeruzalem in zijn koninkrijk”” (2 Kronieken 33:13).
  4. Zij zeiden tot hem: “Naar zijn koninkrijk heeft hij hem teruggebracht, maar naar het leven van de toekomende wereld heeft hij hem niet teruggebracht.”
  5. Vier gewone mensen: Balaam, Doeg, Ahitophel, en Gehazi.

Niet alleen personen, maar ook klassen van Israëlieten worden genoemd, in alle gevallen bijdragend tot de definitie van (een) Israël. De uitgesloten klassen van Israëlieten hebben een bovennatuurlijke fout gemeen, namelijk dat zij tegen God gezondigd hebben. Overal geeft de Schrift natuurlijk de vaststaande feiten, op grond waarvan wij de leer moeten formuleren. Wij beginnen met degenen die uitgesloten zijn van de toekomende wereld en die niet Israël zijn, namelijk de generatie van de zondvloed en de generatie van de verstrooiing. Dit maakt de zaak enigszins ingewikkeld, want wij hadden moeten denken dat het bij het genieten van de toekomende wereld alleen om (een) “Israël” zou gaan. Hieruit zou moeten volgen dat heidenen van welke soort dan ook nauwelijks specificatie behoeven; zij zijn allen gelijk. Maar de focus van wat volgt – klassen van uitgesloten Israëlieten, die gezondigd hebben tegen God – leidt tot de veronderstelling dat de gespecificeerde heidenen inbegrepen zijn vanwege hun plaats in het bijbelse verhaal. De implicatie is niet dat alle andere heidenen de toekomende wereld genieten met uitzondering van deze, en de focus van de definitie blijft op Israël, puur en simpel.

Misjnah-tractaat Sanhedrin 10:3A-CC

  1. De generatie van de zondvloed heeft geen aandeel in de toekomende wereld, en zij zullen niet in het oordeel staan, aangezien er geschreven staat: “Mijn geest zal met de mens niet oordelen in eeuwigheid” (Genesis 6:3) noch oordeel, noch geest.
  2. Het geslacht van de verstrooiing heeft geen deel aan de toekomende wereld, daar er gezegd wordt: “Alzo verstrooide de Here hen van daar over de ganse aarde” (Genesis 11:8).  “Alzo verstrooide de Here hen in het buitenland” – in deze wereld, “en de Here verstrooide hen van daar” – in de toekomende wereld.
  3. De mensen van Sodom hebben geen deel aan de toekomende wereld, want er wordt gezegd: “De mensen van Sodom nu waren boosaardig en zondigden tegen de Here op grote schaal” (Genesis 13:13).
  4. “Goddelozen’ – in deze wereld,  “En zondaars” – in de toekomende wereld.
  5. Maar zij zullen in het oordeel staan. Nehemia zegt: “Zowel deze als die zullen niet in het oordeel staan, want er is gezegd: ‘Daarom zullen de goddelozen niet in het oordeel staan [108A], noch de zondaars in de gemeente der rechtvaardigen’ (Psalmen. 1:5).
  6. ‘Daarom zullen de goddelozen niet in het oordeel staan’ – dit slaat op het ontstaan van de zondvloed.
  7. ‘Noch zondaars in de gemeente der rechtvaardigen’ – dit verwijst naar de mannen van Sodom.”
  8.  Zij zeiden tot hem: “Zij zullen niet staan in de gemeente van de rechtvaardigen, maar zij zullen staan in de gemeente van de zondaars.”
  9. De verspieders hebben geen deel aan het hiernamaals, zoals er gezegd wordt: “Ook de mannen die een kwaad verslag van het land brachten, stierven door de pest voor het aangezicht des Heren” (Numeri 14:37).
    • “Stierven” – in deze wereld.
    • “Door de pest” – in de toekomende wereld.
  10. “Het geslacht van de woestijn heeft geen deel aan de toekomende wereld en zal niet in het oordeel staan want er staat geschreven: ‘In deze wildernis zullen zij verteerd worden en daar zullen zij sterven’ (Numeri 14:35),” de woorden van R. Aqiba.
  11.  R. Eliezer zegt: “Over hen staat geschreven: ‘Verzamel mijn heiligen tot mij, zij die met mij een verbond hebben gesloten door offers te brengen'” (Psalmen 50:5). “De partij van Korach is niet voorbestemd om op te staan,  want
    • er staat geschreven: ‘En de aarde sloot zich over hen’ – in deze wereld.
    • “En zij vergingen uit het midden der vergadering” – in de toekomende wereld,” de woorden van R. Aqiba.
  12.  En R. Eliezer zegt: “Over hen staat er: ‘De Heer doodt en doet herleven, doet neerdalen in Sjeool en doet herleven'”(1 Samuël 2:6).

De catalogus laat er geen twijfel over bestaan dat de kandidaten voor opneming of uitsluiting worden voorgesteld door het bijbelse verhaal. Er wordt dus niet impliciet van uitgegaan dat alle heidenen, behalve de met name genoemde, deel hebben aan de toekomende wereld. Dat lijkt ons een stelling die het voorstellingsvermogen van de schrijver te boven gaat. Het hoofdpunt is onontkoombaar: “Israël” zijn zij die een deel hebben in de toekomende wereld, en uitgesloten van “Israël” zijn zij wier daden, waaronder daden van kwade trouw, hen hun deel ontzeggen. Als Israël verdeeld moet worden, dan is dat niet tussen etnische en religieuze componenten, maar tussen religieuze componenten.

Bovennatuurlijk, TRANSCENDENT ISRAEL De daaruit voortvloeiende vragen zijn achtereenvolgens: hoe is deze bovennatuurlijke sociale entiteit tot stand gekomen, en hoe kunnen buitenstaanders er een plaats in verwerven? Het antwoord op de eerste vraag is bepalend voor de tweede. En het is, Israël wordt Israël door de Torah. Hieruit volgt dat een etnische definitie terzijde wordt geschoven ten gunste van een definitie die geloof, verbond en gehoorzaamheid inroept. Deze kunnen een dekmantel vormen voor etnisch chauvinisme, tenzij heidenen op gelijke voet met Israël kunnen toetreden. En dat wordt expliciet gemaakt. Dat Israël Israël wordt bij de Sinaï door het aanvaarden van de Tora wordt in de volgende taal geformuleerd:

Sifra op Ahare MOT CXCIV:II.1

  1. “De Heer sprak tot Mozes en zei: Spreek tot het Israëlitische volk en zeg tegen hen: Ik ben de Heer, uw God.”
  2. R. Simeon b. Yohai zegt: “Dat is in overeenstemming met wat elders wordt gezegd: ‘Ik ben de Heer, uw God, [die bracht u uit het land Egypte, uit het huis van slavernij]’ (Exodus 20:2).
  3. ‘Ben ik de Heer, wiens heerschappij gij in Egypte op u hebt genomen?’
  4. Zij zeiden tot hem: ‘Inderdaad.”Voorwaar, jullie hebben mijn heerschappij aanvaard.’ ‘Zij aanvaardden mijn verordeningen: “Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben.” Dat is wat hier gezegd wordt: ‘Ik ben de Heer uw God,’ dat wil zeggen: ‘Ben ik degene wiens heerschappij u bij de Sinaï hebt aanvaard?’ Zij zeiden tot hem: “Inderdaad.
  5. ‘Voorwaar, jullie hebben mijn heerschappij aanvaard.’ ‘Zij aanvaardden mijn verordeningen: “Gij zult niet de praktijken kopiëren van het land Egypte waar gij vertoefdet, noch van het
    land Kanaän waarheen ik u breng, noch zult gij hun wetten volgen.””

Maar theorieën over de goddelijke oorsprong van etnische groepen circuleren zeker in brede kring, zodat de bewering dat, omdat de Torah Israël doet ontstaan, Israël daarom een bovennatuurlijke sociale entiteit vormt, en geen etnische groep, niet volledig hoeft te worden blootgelegd in de verklaring die zojuist is gegeven. Dat heidenen op gelijke voet staan wanneer zij diezelfde Torah aanvaarden die Israël tot het volk van God maakt, verandert het etnische in het universele. In wat volgt vinden we het tegenovergestelde van de opvatting dat “God onze God is en niet de uwe, God van onze levenswijze en niet de uwe”.

In plaats daarvan vinden we de opvatting dat God jullie God moet zijn, niet alleen de onze; wanneer God jullie God wordt, worden jullie een deel van ons; en de levenswijze die wij volgen is niet “de onze”, maar de levenswijze die God van iedereen eist. Gods volk omvat allen die Gods geboden aanvaarden; “wij” zijn geen “exclusieve kanalen van goddelijke genade”, want God opent de weg voor iedereen die dezelfde genade die wij nu hebben, wil aanvaarden. Het bewijs dat dit geen etnische maar een zuiver religieuze formulering van zaken is, vloeit voort uit de status van de heiden die de Torah, het verbond, de geboden aanvaardt. De heiden wordt getransformeerd, niet langer wat hij of zij geweest was, maar wordt nu volkomen een nieuwe schepping.

Het aanvaarden van de Torah maakt een gewoon mens tot een Israëliet. Dan wordt de proseliet volledig een Israëliet. Dat is geen kwestie van louter theorie. Wij herinneren eraan hoe cruciaal de genealogie is voor de vorming van “Israël”, waarbij Israël wordt gedefinieerd als geheel de nakomelingen van hetzelfde paar, Abraham en Sara. Hieruit volgt dat als de heiden Israël binnenkomt, dit ofwel als een tweederangs Israëliet moet zijn, de heiden die helemaal geen fysieke genealogie bezit, ofwel als een eersteklas Israëliet, de heiden die volledig als een kind van Abraham en Sara wordt beschouwd. Dat is natuurlijk geen kwestie van theorie. Kan het kind van de heiden trouwen met een in eigen land geboren Israëliet? Zo ja, dan is Israël helemaal niet etnisch; zo niet, dan is het dat wel. En in feite kan de dochter van de heiden trouwen in het priesterschap, als hij de Torah bestudeert en op een andere manier verdiensten verwerft, net als iedere andere Israëliet. Hieruit volgt dat de heiden niet langer een heiden is wanneer hij Israël binnengaat, en dat kan alleen maar betekenen, dat Israël geen etnische categorie vormt, maar een bovennatuurlijke. Een concreet voorbeeld volstaat. Niet-Joden komen niet in aanmerking om een zondoffer te brengen, zelfs als zij onopzettelijk de religieuze plichten schenden die voor de kinderen van Noach gelden; maar Israëlieten, met inbegrip van proselieten en slaven (gekocht als heidenen en bekeerd), moeten dat wel doen:

Sifra op Vayyiqra Dibura Dehobah 1

  1. [“En de Here zeide tot Mozes: Zeg tot het volk van Israël: “Indien iemand onwetend zondigt in een der dingen, die de Here geboden heeft niet te doen, en een dezer dingen doet …”” (Leviticus 4:1-12):]
  2. Israëlieten brengen een zondoffer, maar heidenen brengen geen zondoffer.
  3. Het is niet nodig te zeggen dat [zij geen zondoffer hoeven te brengen voor het onopzettelijk overtreden van] godsdienstige plichten die niet aan de kinderen van Noach waren opgedragen, maar zelfs voor het overtreden van godsdienstige plichten waarover de kinderen van Noach geboden waren, hoeven zij uit dien hoofde geen zondoffer te brengen.
  4. “Zeg tot het volk van Israël:” Ik weet, dat het zondoffer alleen van Israelieten verschuldigd is. Hoe weet ik, dat het ook verschuldigd is van proselieten en dienaren? De Schrift zegt: “Indien iemand [onwetend] zondigt.”

Hieruit volgt dat de heiden aan de ene kant van de lijn staat, de bekeerling of slaaf (één en dezelfde zaak) aan de andere kant, en dat er geen onderscheid is tussen bekeerlingen en Israëlieten die van huis uit geboren zijn. Dat is de kracht van het bewijs dat voor ons ligt. Een laatste punt sluit het bewijs af. De heiden komt niet alleen in het eersteklas burgerschap in Israël, maar een heiden die de Tora houdt, heeft de status van hogepriester:

Sifra op Achare MOT CXCIV:II

  1. “. . door het nastreven waarvan de mens zal leven.” R. Jeremia zegt: “Hoe weet ik dat zelfs een heiden die
    de Torah houdt, zie, hij is als de hogepriester?
  2. De Schrift zegt: ‘door het nastreven waarvan de mens zal leven.'”
    • En daarom zegt hij: “‘En dit is de Torah van de priesters, Levieten en Israëlieten,’ is niet wat hier gezegd wordt, maar: ‘Dit is de Torah van de mens, o Here God'” (2 Samuël 7:19).
    • En zo zegt hij: “‘Open de poorten en laat priesters, Levieten en Israëlieten binnengaan’ is niet wat hier gezegd wordt, maar eerder: ‘Open de poorten en laat het rechtvaardige volk, dat het geloof bewaart, er binnengaan'” (Jesaja 26:2).
    • En zo zegt hij: “‘Dit is de poort van de Heer. Priesters, Levieten en Israëlieten . .’ is niet wat er gezegd wordt, maar: ‘De rechtvaardigen zullen er binnengaan'” (Psalmen 118:20).
    • En zo zegt hij, “‘Wat er gezegd wordt is niet: ‘Verheugt u, priesters, Levieten en Israëlieten,’ maar: ‘Verheugt u, o rechtvaardigen, in de Heer'” (Psalmen 33:1).
    • En zo zegt hij: “Het is niet: ‘Doe goed, o Heer, aan de priesters, Levieten en Israëlieten’, maar: ‘Doe goed, o Heer, aan de goeden, aan de oprechten van hart'” (Psalmen 125:4).
  3. “Zo is zelfs een heiden die de Torah houdt, zie, hij is als de hogepriester.”

Deze uitspraken, die een voorbeeld zijn van een grote verscheidenheid aan formuleringen in de Rabbijnse literatuur, volstaan om aan te tonen dat het Rabbijnse Jodendom “Israël” op geen enkele wijze definieerde in etnische termen. Men kon zijn Israël niet binnengaan door etnisch-territoriale assimilatie, b.v. door met een Jood te trouwen en Joodse gebruiken en ceremonies te volgen. Men kwam Israël alleen binnen door een daad die wij religieuze bekering moeten noemen, maar wanneer men dat deed (of doet), werd die persoon volledig en volkomen Israël, alsof zijn of haar voorouders bij de Sinaï hadden gestaan.

De reden is natuurlijk dat de bekeerling, door de Tora te aanvaarden, persoonlijk een plaats inneemt bij de Sinaï. Wat in de Misjnah ondenkbaar is, wordt door Paulus als vanzelfsprekend als feit aangenomen. En dat is niet verwonderlijk. Zoals het systeem van de Misjna niet voorziet in het onderscheid tussen het etnische en het religieuze, omdat een dergelijk onderscheid, in de juiste zin van het woord, eenvoudigweg ondenkbaar is, zo markeert het onderscheid tussen de belofte en het vlees het punt waarop voor Paulus het denken begint. Het staat systematisch centraal.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.