Luister naar de blog hier:
Het verbod op vals getuigenis, zoals geformuleerd in Exodus 20:13 en Deuteronomium 5:17, לֹא־תַעֲנֶה בְרֵעֲךָ עֵד שָׁקֶר, wordt door de Sefer ha‑Chinuch in mitsvah 37 opgevat als een specifiek juridisch verbod dat betrekking heeft op de rechtszaal. Het verschilt van het algemene verbod op liegen, zoals in Exodus 23:7, מִדְּבַר שֶׁקֶר תִּרְחָק, dat een bredere morele verplichting formuleert. De Chinuch benadrukt dat het gebod niet alleen het bewust verdraaien van feiten verbiedt, maar ook het afleggen van getuigenis over zaken die men niet zelf heeft gezien of gehoord. Een getuige die slechts geruchten doorgeeft, overtreedt het gebod zelfs wanneer zijn woorden toevallig waar blijken te zijn. Getuigenis is een daad van verantwoordelijkheid, niet van speculatie.
Ramban breidt dit uit in zijn commentaar op Deuteronomium 5:17. Hij stelt dat het verbod op vals getuigenis niet beperkt is tot situaties waarin het getuigenis juridische gevolgen heeft. Zelfs wanneer de rechter het getuigenis niet accepteert of wanneer de zaak niet tot een veroordeling kan leiden, blijft het afleggen van een onjuiste verklaring een overtreding van de Tora. Ramban schrijft dat vals getuigenis een zonde is “zelfs wanneer het geen nut of schade veroorzaakt”¹. De discussie onder de middeleeuwse commentatoren draait om de vraag of het gebod primair juridisch of primair ethisch is. De meeste concluderen dat het beide is: juridisch in zijn toepassing, ethisch in zijn grondslag.
De halacha beschouwt getuigenis als een heilige handeling die de betrouwbaarheid van het rechtssysteem moet waarborgen. Daarom maakt zij onderscheid tussen de waarde van een Joodse en een niet‑Joodse getuige. In civiele zaken kan het getuigenis van een niet‑Jood worden geaccepteerd wanneer hij bekendstaat als betrouwbaar, maar in zaken van dinei nefashot en dinei mamonot tussen Joden wordt traditioneel alleen het getuigenis van Joodse mannen geaccepteerd. De reden hiervoor is niet etnisch, maar juridisch‑religieus: getuigenis is een mitsvah, en alleen iemand die onderworpen is aan de mitsvot kan die mitsvah vervullen. De Talmud formuleert dit principe als: “עדות שהיא מצוה – אין מקבלין אלא ממי שמוזהר עליה” – “Getuigenis, dat een mitsvah is, wordt slechts geaccepteerd van iemand die eraan gebonden is”².
Het getuigenis moet worden afgelegd in aanwezigheid van de verdachte of betrokkene. De Talmud (Sanhedrin 30a) verklaart dat dit noodzakelijk is om de verdachte de mogelijkheid te geven zich te verdedigen, vragen te stellen en eventuele misverstanden te corrigeren. De Tora verlangt dat rechtspraak niet alleen rechtvaardig is, maar ook zichtbaar rechtvaardig: צֶדֶק צֶדֶק תִּרְדֹּף – “Gerechtigheid, gerechtigheid zult gij najagen.” De aanwezigheid van de verdachte voorkomt dat getuigen zich verschuilen achter anonimiteit en dwingt hen tot uiterste zorgvuldigheid.
Een bijzonder aspect van de halachische rechtsgang is het verschil tussen financiële zaken en zaken waarin de doodstraf mogelijk is. In financiële zaken worden getuigen niet onderworpen aan het volledige regime van drishah ve‑chakirah, het strenge ondervragingsproces waarin tijd, plaats en andere kritische details moeten worden vastgesteld. Rasjie op Sanhedrin 3a legt uit dat de bet din in financiële zaken het getuigenis accepteert zonder uitgebreide ondervraging, zolang de getuigen uniform en geloofwaardig spreken³. De reden hiervoor is pragmatisch: een kredietverlener zou kunnen vrezen dat de overeenkomst uiteenvalt door de aard van de ondervraging, waardoor het financiële verkeer wordt belemmerd. De halacha wil voorkomen dat het rechtssysteem economische transacties frustreert.
In zaken waar de doodstraf mogelijk is, geldt het tegenovergestelde. Daar moet elke vraag van drishah ve‑chakirah worden gesteld en beantwoord. De Talmud (Sanhedrin 40b) stelt dat de rechters moeten vragen: “Op welke dag? Op welk uur? Op welke plaats?” en dat inconsistenties in deze kernvragen het getuigenis ongeldig maken. De bedikah verwijst naar onderzoek naar minder relevante details, zoals de kleur van een kledingstuk of de positie van een object. Hoewel inconsistenties in bedikah niet automatisch diskwalificeren, kunnen zij de betrouwbaarheid van de getuigen aantasten. De halacha maakt hiermee duidelijk dat het leven van de verdachte absolute zorgvuldigheid vereist, terwijl het in financiële zaken gaat om een balans te zoeken tussen waarheid en economisch pragmatisme.
Een getuige kan zijn getuigenis slechts onder beperkte omstandigheden intrekken. Wanneer hij zegt dat hij zich vergist heeft, wordt dit alleen geaccepteerd wanneer de intrekking plaatsvindt voordat het vonnis is uitgesproken. Zodra de uitspraak is gedaan, wordt het oorspronkelijke getuigenis als bindend beschouwd, tenzij er sprake is van hazamah – het aantonen dat de getuigen onmogelijk de waarheid kunnen hebben gesproken. De Talmud maakt onderscheid tussen een getuige die zegt “ik heb gelogen” en een getuige die zegt “ik heb mij vergist”; het eerste wordt niet geaccepteerd, het tweede soms wel. De halacha wil voorkomen dat getuigen onder druk worden gezet om hun verklaring te wijzigen, maar ook dat gerechtelijke dwalingen worden bestendigd.
Het vereiste van twee getuigen is een van de meest karakteristieke elementen van het Joodse recht. De Tora zegt: עַל־פִּי שְׁנֵי עֵדִים… יָקוּם דָּבָר – “Op de verklaring van twee getuigen zal een zaak vaststaan.” De getuigen moeten onafhankelijk van elkaar tot hun verklaring zijn gekomen en hun getuigenis moet volledig overeenstemmen. In zaken waar de doodstraf mogelijk is, wordt deze eis nog strenger toegepast. De rabbijnen leggen uit dat de Tora hiermee zowel de waarheid beschermt als het leven van de verdachte. De kans op samenzwering wordt verkleind, en de rechter wordt gedwongen tot uiterste voorzichtigheid. De Talmud zegt dat een rechtbank die te vaak de doodstraf oplegt, als “bloedraad” wordt beschouwd, omdat de Tora het leven wil beschermen.
Wanneer we deze principes vergelijken met de moderne Europese rechtspraak, en in het bijzonder met het Nederlandse recht, zien we zowel overeenkomsten als verschillen. Het Nederlandse recht kent geen religieuze dimensie, maar deelt de overtuiging dat getuigen betrouwbaar moeten zijn en dat de verdachte recht heeft op confrontatie met de getuigen. Het beginsel van hoor en wederhoor is vergelijkbaar met het halachische principe dat getuigen in aanwezigheid van de verdachte moeten spreken. Ook het idee dat getuigen onafhankelijk moeten zijn en dat hun verklaringen consistent moeten zijn, is gemeenschappelijk. Het verschil ligt vooral in de rol van religieuze verplichtingen: in het Nederlandse recht is de waarde van een getuige niet afhankelijk van zijn religieuze status, maar van zijn competentie en betrouwbaarheid. Bovendien accepteert het Nederlandse recht in veel gevallen één getuige, mits ondersteund door ander bewijs, terwijl de halacha in strafzaken vrijwel altijd twee getuigen vereist en geen indirect bewijs toelaat. Toch is de onderliggende gedachte vergelijkbaar: een rechtssysteem kan slechts functioneren wanneer getuigenis betrouwbaar is, wanneer de verdachte eerlijk wordt behandeld en wanneer de waarheid niet wordt opgeofferd aan gemak of snelheid. De halacha en het moderne recht verschillen in vorm, maar delen de overtuiging dat gerechtigheid staat of valt met de integriteit van het getuigenis.
Noten
1. Ramban op Deuteronomium 5:17: “העדות השקר היא חטא בעצם, אף אם לא יועיל ולא יזיק.”
2. Talmud, Sanhedrin 27a: “עדות שהיא מצוה – אין מקבלין אלא ממי שמוזהר עליה.”
3. Rashi op Sanhedrin 3a, s.v. “דיני ממונות אין צריכין דרישה וחקירה”.