Dit is de opmaat van een serie artikelen over de vraag hoe Israel’s feitelijke optreden in Gaza kan worden beoordeeld in het licht van het Joodse oorlogsrecht.
De vraag of Israëls militaire optreden in Gaza in overeenstemming is met de oorlogsethiek van de Torah en de rabbijnse traditie, is geen politieke vraag maar een moreel-theologische. De Torah presenteert oorlog nooit als een vacuüm waarin de ethiek wordt opgeschort. In Deuteronomium 20, Mosjes grote onderricht over oorlog, wordt oorlog niet verheerlijkt maar begrensd. Het hoofdstuk erkent angst, kwetsbaarheid, macht en de heiligheid van leven. Het vormt een morele architectuur die door klassieke en moderne rabbijnen is uitgelegd en die vandaag opnieuw wordt opgeroepen in discussies over Israëls oorlog tegen Hamas.
LISTEN TO THE TEXT IN ENGLISH:
De tekst begint met een erkenning van menselijke angst en de noodzaak van geestelijke begeleiding. De priester spreekt het leger toe: שְׁמַע יְשְׂרָאֵל אַתֶם קְרֵבִים הַיּוֹם לַמִּלְחָמָה עַל אֹיְבֵיכֶם. אַל יֵרַךְ לְבַבְכֶם, אַל תִיְרְאוּ וְאַל תַחְפְּזוּ וְאַל תַעַרְצוּ מִּפְּנֵיהֶם. כִּי ה׳ אֱלֹהֵיכֶם הַהֹלֵךְ עִמָּכֶם לְהִלָּחֵם לָכֶם עִם אֹיְבֵיכֶם לְהוֹשִׁיעַ אֶתְכֶם (“Hoor, Israël, jullie trekken vandaag ten strijde tegen jullie vijanden. Laat je hart niet bang worden, wees niet bevreesd, raak niet in paniek en sidder niet voor hen, want de HEER, jullie God, gaat met jullie mee om voor jullie te strijden tegen jullie vijanden, om jullie te verlossen”, Deut. 20:3–4). Rambam codificeert dit in Hilchot Melachim uMilchamot als een vaste halachische structuur: er is een speciale priester, de meshuach milchamah, die het volk tweemaal toespreekt om angst te erkennen en tegelijk te begrenzen.
Rambam schrijft: אֶחָד מִלְחֶמֶת מִצְוָה וְאֶחָד מִלְחֶמֶת הָרְשׁוּת מְמַּנּין כֹּהֵן לְדַבֵּר אֶל הָעָם בִּשְׁעַת הַמִּלְחָמָה… אוֹמֵר לָהֶם ‘שְׁמַע יְשְׂרָאֵל אַתֶם קְרֵבִים הַיּוֹם לַמִּלְחָמָה עַל אוֹיְבֵיכֶם… אַל יֵרַךְ לְבַבְכֶם… כִּי ה׳ אֱלֹהֵיכֶם הַהֹלֵךְ עִמָּכֶם לְהִלָּחֵם לָכֶם עִם אוֹיְבֵיכֶם לְהוֹשִׁיעַ אֶתְכֶם’ (“Zowel bij een verplichte oorlog als bij een vrijwillige oorlog benoemt men een priester om tot het volk te spreken ten tijde van de oorlog… hij zegt tot hen: ‘Hoor Israël, jullie trekken vandaag ten strijde tegen jullie vijanden… laat je hart niet bang worden… want de HEER, jullie God, gaat met jullie mee om voor jullie te strijden tegen jullie vijanden, om jullie te verlossen’”). Daarmee wordt duidelijk: oorlog is in de halacha niet alleen een strategische aangelegenheid, maar ook een geestelijke en psychologische.
Deuteronomium 20 erkent vervolgens dat niet iedereen geschikt is om te vechten. Vier categorieën worden naar huis gestuurd: wie een huis heeft gebouwd maar nog niet ingewijd, wie een wijngaard heeft geplant maar nog niet geoogst, wie verloofd is maar nog niet getrouwd, en wie bang is. De tekst zegt: מִי הָאִישׁ הַיָּרֵא וְרַךְ הַלֵּבָב יֵלֵךְ וְיָשֹׁב לְבֵיתוֹ (“Wie bang is en week van hart, die moet gaan en terugkeren naar zijn huis”, Deut. 20:8). Rambam legt uit dat deze woorden door een officier worden uitgeroepen, juist om te voorkomen dat angst de anderen aansteekt. De halacha erkent dus de realiteit van trauma en psychische kwetsbaarheid en maakt daar ruimte voor binnen de oorlogsethiek.
Een tweede kernprincipe is dat Israël eerst vrede moet aanbieden voordat het een stad aanvalt. Deuteronomium 20:10 zegt: כִּי תִקְרַב אֶל עִיר לְהִלָּחֵם עָלֶיְהָ וְקָרָאתָ אֵלֶיְהָ לְשָׁלוֹם (“Wanneer je een stad nadert om tegen haar te strijden, moet je haar vrede aanbieden”). Rashi benadrukt dat dit geldt voor alle steden buiten de zeven Kanaänitische volken: de Torah eist dat er eerst een aanbod van vrede wordt gedaan. Rambam codificeert dit expliciet: אֵין עוֹשִין מִלְחָמָה עִם אָדָם בָּעוֹלָם עַד שֶׁקּוֹרְאִין לוֹ שָׁלוֹם… שֶּׁנֶאֱמַר ‘וְקָרָאתָ אֵלֶיְהָ לְשָׁלוֹם’ (“Men voert geen oorlog met enig mens in de wereld voordat men hem vrede heeft aangeboden… zoals er staat: ‘Je moet haar vrede aanbieden’”). Dit geldt volgens Rambam zowel voor milchemet mitzvah als voor milchemet reshut. De halacha verankert dus een verplichting tot het zoeken van vrede, zelfs in oorlog.
Een derde principe is de beperking van vernietiging. Deuteronomium 20 verbiedt het kappen van vruchtbomen tijdens een belegering: לֹא תַשְׁחִית אֶת עֵצָה לִנְּדֹּח עָלָיו גַּרְזֶן… כִּי מִמֶּנּוּ תֹאכֵל וְאֹתוֹ לֹא תִכְרֹת… כִּי הָאָדָם עֵץ הַשָּׂדֶה לָבֹא מִּפָּנֶיךָ בַּמָּצוֹר (“Je mag haar bomen niet vernietigen door er de bijl tegenaan te leggen… want daarvan eet je, en die mag je niet omhakken… want de mens is als een boom van het veld, om voor je te komen in de belegering”, Deut. 20:19). De rabbijnen zien hierin de wortel van bal tashchit, het verbod op nodeloze vernietiging. Sforno leest dit als een oproep om zelfs in oorlog de bronnen van leven te sparen. De halacha breidt dit uit naar alle vormen van zinloze vernieling: niet alleen bomen, maar ook goederen, infrastructuur en middelen van bestaan mogen niet zonder noodzaak worden vernietigd.
De klassieke commentatoren plaatsen deze geboden in een bredere structuur. Rashi ziet Deuteronomium 20 als onderdeel van een musar-sefer: een boek van morele terechtwijzing waarin oorlog wordt ingebed in verantwoordelijkheid en nederigheid. Ramban leest het als een constitutioneel document: oorlog kan een mitzwa zijn, maar blijft onderworpen aan recht en maat. Ibn Ezra benadrukt de retorische en psychologische dimensie: Mosje spreekt als leider tot een angstig volk, en de structuur van het hoofdstuk is die van een toespraak, niet van een puur juridisch handboek. Sforno ziet het als pedagogische voorbereiding: Israël moet leren hoe het als natie kan bestaan, inclusief de tragische noodzaak van oorlog, zonder zijn morele roeping te verliezen.
Moderne halachische autoriteiten bouwen hierop voort door onderscheid te maken tussen milchemet mitzvah (verplichte oorlog, zoals zelfverdediging en redding van levens) en milchemet reshut (optionele oorlog). De meeste poskim beschouwen de oorlog tegen Hamas als defensief en dus als een vorm van milchemet mitzvah. Maar zij benadrukken dat zelfs een verplichte oorlog niet buiten de ethiek staat. Proportionaliteit, onderscheid tussen strijders en burgers, beperking van vernietiging en het bieden van vluchtroutes voor niet-strijders blijven halachisch bindend. Rambams eis om eerst vrede aan te bieden en om een belegerde stad niet totaal af te sluiten, wordt in moderne discussies betrokken op humanitaire corridors, veilige zones en de vraag of burgers reële mogelijkheden hebben om te vluchten.
Wanneer we deze principes toepassen op Israëls optreden in Gaza, ontstaat een spanningsvol en gelaagd beeld. Israël wijst op precisiebombardementen, juridische toetsing van doelwitten, afgebroken aanvallen wanneer burgers worden gesignaleerd, en uitgebreide waarschuwingen via pamfletten, sms-berichten, telefoontjes en “roof-knocking”. Ook wijst Israël op evacuatiecorridors en aangewezen veilige zones. Vanuit halachisch perspectief sluiten dergelijke maatregelen aan bij de plicht om eerst te waarschuwen, om onderscheid te maken tussen strijders en burgers, en om vernietiging te beperken. Men zou kunnen zeggen dat hiermee elementen van וְקָרָאתָ אֵלֶיְהָ לְשָׁלוֹם (vrede aanbieden) en het vermijden van bal tashchit worden nagestreefd.
Tegelijkertijd rapporteren de Verenigde Naties en humanitaire organisaties zeer hoge aantallen burgerdoden, massale verplaatsing, het krimpen van veilige zones en ernstige beperkingen op humanitaire toegang. Het is hier van belang om precies te specificeren waarop deze cijfers berusten, omdat dat voor de halachische beoordeling verderop niet zonder gewicht is. De dodentallen die VN-instanties — waaronder OCHA, de Mensenrechtenraad en het kantoor van de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten — stelselmatig citeren, zijn geen resultaat van een eigen, onafhankelijke telling van de VN ter plaatse. Zij zijn afkomstig van het Gaza Health Ministry (GHM), het ministerie van Volksgezondheid van de door Hamas bestuurde autoriteit in Gaza, waarvan de leiding voor een deel uit Hamas-functionarissen bestaat. Sinds het begin van de oorlog is dit ministerie feitelijk de enige aggregerende bron van slachtoffercijfers, mede omdat Israël onafhankelijke buitenlandse journalisten geen zelfstandige toegang tot Gaza verleent. De WHO en de VN hebben deze cijfers herhaaldelijk als “de meest betrouwbare beschikbare schatting” overgenomen, een kwalificatie die zij baseren op de interne consistentie van de cijfers en op de wijze waarop het ministerie in eerdere oorlogen standhield tegen externe toetsing, niet op een eigen, onafhankelijke verificatie ter plaatse.
De betrouwbaarheid van deze bron is sinds oktober 2023 voorwerp van aanhoudend debat, en de uitkomst van dat debat is minder eenduidig dan critici of verdedigers van het ministerie afzonderlijk suggereren. Aan de ene kant bleek het ministerie in oktober 2023, rond de explosie bij het Al-Ahli-ziekenhuis in Gaza-Stad, op basis van niet-geverifieerde gegevens te hebben gecommuniceerd; Amerikaanse en Franse inlichtingendiensten concludeerden nadien dat de ontploffing vermoedelijk werd veroorzaakt door een verdwaalde Palestijnse raket, niet door een Israëlische luchtaanval, terwijl grote nieuwsmedia het eerste, foutieve GHM-bericht als vaststaand feit hadden overgenomen. Mede daardoor stemde het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden in 2024 voor een motie om het State Department te verbieden de dodentallen van het ministerie te citeren, en spraken verscheidene congresleden van een bron die met dezelfde scepsis behandeld moest worden als mededelingen van Al Qaida of ISIS. Aan de andere kant concludeerde onafhankelijk, peer-reviewed onderzoek in The Lancet dat het ministerie het aantal gewelddadige sterfgevallen eerder had onderschat dan overdreven: de Gaza Mortality Survey, een bevolkingsrepresentatieve huishoudensteekproef die begin 2025 werd gehouden en in februari 2026 in The Lancet Global Health werd gepubliceerd, schatte circa 75.200 gewelddadige doden in de eerste zestien oorlogsmaanden, ongeveer 25.000 meer dan het destijds door het ministerie gerapporteerde aantal. Ook Israëlische inlichtingenbronnen zouden begin 2026 volgens persberichten in Haaretz en The Intercept tot de conclusie zijn gekomen dat de ministeriële cijfers in grote lijnen overeenkwamen met het eigen leger-onderzoek naar de doden, ook al bleef Israël van mening verschillen over de verhouding strijders-burgers binnen die cijfers.
Voor de halachische analyse is deze bronkwestie niet bijkomstig maar wezenlijk. Proportionaliteit wordt in de halacha, zoals hierboven beschreven, mede afgemeten aan de daadwerkelijke uitkomst van militair handelen: hoeveel niet-strijders worden getroffen, hoeveel levensbronnen worden vernietigd, hoe duurzaam is de schade. Maar een oordeel over uitkomst veronderstelt betrouwbare, onafhankelijk toetsbare kennis van die uitkomst. Wanneer de enige beschikbare aggregatie van burgerslachtoffers afkomstig is van een instantie die bestuurlijk verweven is met een van de strijdende partijen — ook wanneer meerdere onafhankelijke bronnen die cijfers in grote lijnen bevestigen of zelfs overtreffen — ontstaat een epistemologisch probleem dat het morele oordeel zelf raakt: de waarnemer heeft geen rechtstreekse, partijloze toegang tot de feiten waarover hij moet oordelen, en is aangewezen op reconstructies achteraf. Dit rechtvaardigt geen halachisch wegwuiven van de cijfers, zeker niet gezien de bevindingen van de Gaza Mortality Survey. Het vraagt wel om methodologische bescheidenheid: waar de Torah spreekt over het onderscheiden van strijders en burgers, veronderstelt zij een mate van kenbaarheid van de feiten die in de mist van deze oorlog — met haar beperkte persvrijheid, tegenstrijdige inlichtingenbelangen en een gesloten front — allerminst vanzelfsprekend is. Wie de VN-cijfers aanhaalt in een halachische afweging, doet er daarom goed aan telkens te vermelden dat deze in oorsprong bij het Hamas-bestuurde Gaza Health Ministry vandaan komen, en dat de mate van onafhankelijke bevestiging per periode en per deelcijfer (totaal, geslacht, leeftijd, strijder versus burger) sterk uiteenloopt.
Binnen de halachische discussie ontstaan daarom verschillende posities. Sommige rabbijnen benadrukken de extreme complexiteit van stedelijke oorlog tegen een organisatie die zich bewust onder burgers verschuilt, tunnels onder huizen en ziekenhuizen bouwt, en het onderscheid tussen strijders en niet-strijders vertroebelt. Zij stellen dat halachische proportionaliteit rekening moet houden met deze asymmetrie en dat de verantwoordelijkheid voor burgerlijke schade mede bij Hamas ligt. Andere rabbijnen, ook binnen de orthodoxe wereld, uiten diepe zorgen over de schaal van burgerlijk lijden en vernietiging. Zij wijzen op de Torahs nadruk op het beperken van vernietiging en het beschermen van leven, en stellen dat de geest van לֹא תַשְׁחִית (je mag niet vernietigen) en וְקָרָאתָ אֵלֶיְהָ לְשָׁלוֹם (je moet haar vrede aanbieden) vraagt om een kritische herbezinning op de wijze waarop de oorlog wordt gevoerd.
De eerlijkste halachische conclusie is daarom geen simpel ja of nee. Deuteronomium 20 biedt principes, geen tactische blauwdruk. Het leert dat oorlog met nederigheid moet worden benaderd, dat soldaten psychologisch en sociaal beschermd moeten worden, dat vrede moet worden aangeboden voordat geweld wordt gebruikt, dat vernietiging moet worden beperkt, en dat leven — menselijk én ecologisch — heilig blijft. Moderne halachische autoriteiten proberen deze principes toe te passen op een uiterst complexe, asymmetrische oorlogssituatie, en zij doen dit bovendien op basis van empirisch materiaal waarvan de herkomst en de mate van onafhankelijkheid steeds expliciet moet worden meegewogen. Israëls oorlog tegen Hamas is defensief, maar de manier waarop zij wordt gevoerd moet nog steeds worden getoetst aan de ethische eisen van de Torah en de rabbijnen.
De Torahs visie op oorlog is niet cynisch en niet naïef. Zij erkent gevaar zonder de moraal op te geven. Zij eist dat moed en geweten samen optrekken. Of Israëls handelen in Gaza volledig overeenkomt met die visie, is geen vraag die met één woord kan worden beantwoord. Het is een vraag die voortdurende morele reflectie vereist, halachische ernst, en de bereidheid om oude teksten — שְׁמַע יְשְׂרָאֵל… אַל יֵרַךְ לְבַבְכֶם (“Hoor Israël… laat je hart niet bang worden”) en לֹא תַשְׁחִית (“Je mag niet vernietigen”) — naast moderne feiten te leggen.
Bibliografie
dank Robbert.
het is goed om de oorlog tegen Hamas als een zelfverdediging oorlog op te vatten.
het probleem is dat in een oorlog altijd soldaten en hun meerderen situaties niet goed inschatten (zo hebben IDF soldaten per abuis drie gegijzelden gedood) en dat het vermogen om juiste beslissingen te nemen wordt beïnvloed door wat en vlak daarvoor heeft plaatsgevonden.