Er ligt een diepe, bijna existentiële spanning tussen Paulus’ visie op de Torah en die van de rabbijnse traditie. Paulus ervaart de wet als een weg die wel leven belooft maar door de macht van de zonde juist tot dood leidt: “de wet die tot leven is… bleek voor mij tot dood te zijn”. De mens wil het goede, maar een andere wet in zijn leden trekt hem naar beneden. De rabbijnen daarentegen zien de Torah als leven zelf, als een weg die de mens niet veroordeelt maar draagt, en zij zeggen: “en hij zal door hen leven”. Waar Paulus de mens beschrijft als tragisch verdeeld en machteloos tegenover de zonde, benadrukt de rabbijnse traditie dat God nooit een gebod geeft dat de mens niet kan vervullen: “De Heilige, gezegend zij Hij, legt Zijn schepselen geen onredelijke eisen op.” In deze spanning botsen twee antropologieën, twee visies op menselijke vrijheid, twee manieren om te spreken over wet, zonde en leven — en precies daar begint het gesprek.
Wat is dan deze diepe spanning tussen twee manieren waarop de mens kan kijken naar de Torah? In de ene visie is de Torah een weg die leven belooft maar door de innerlijke gebrokenheid van de mens juist tot dood leidt. Paulus verwoordt dat scherp wanneer hij zegt: “τὸ γράμμα ἀποκτείνει” [“de letter doodt”] (2 Kor. 3:6), en wanneer hij in zijn eigen ziel een strijd ervaart tussen verlangen en daad: “συνήδομαι τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ… βλέπω δὲ ἕτερον νόμον ἐν τοῖς μέλεσίν μου” [“ik verheug mij in de wet van God… maar ik zie een andere wet in mijn leden”] (Rom. 7:22–23). Het gebod dat tot leven moest leiden, “ὁ νόμος ὁ εἰς ζωήν” [“de wet die tot leven is”] (Rom. 7:10), wordt voor hem een weg die naar dood voert, omdat de zonde in hem het gebod aangrijpt om te overtreden.
In deze visie staat de mens tegenover de Torah als iemand die haar bewondert maar niet kan dragen. Hij ziet haar schoonheid, maar voelt haar gewicht. Hij verlangt naar haar licht, maar ervaart dat licht als verblindend. De Torah is goed, maar de mens is verdeeld — en daarom wordt het gebod een instrument van veroordeling.
De rabbijnse traditie zou deze diagnose herkennen, maar haar conclusie afwijzen. Zij kent de innerlijke strijd van de mens, zij kent de neiging die hem naar beneden trekt, maar zij weigert te zeggen dat de mens machteloos is. Zij weigert te zeggen dat de Torah een wet is die buiten de mens staat en hem veroordeelt. Zij weigert te zeggen dat het gebod tot dood leidt. Want in haar wereld is de Torah geen externe norm, maar een innerlijke stem. Geen last, maar een weg. Geen oordeel, maar een bron.
De mens is volgens de rabbijnen niet opgesloten in een tragische tegenstelling tussen verlangen en daad. Hij is vrij. Hij is verantwoordelijk. Hij is in staat om het goede te doen. De traditie zegt: “הַכֹּל בִּידֵי שָׁמַיִם חוּץ מִיִּרְאַת שָׁמַיִם” [“Alles is in de hand van de hemel, behalve de eerbied voor de hemel”] (Berachot 33b). De mens draagt een vermogen dat niet door zonde wordt vernietigd, maar door oefening wordt gevormd. De Torah is niet het instrument dat zijn falen zichtbaar maakt, maar het medicijn dat zijn falen geneest. Zoals de wijzen zeggen: “בָּרָאתִי יֵצֶר הָרַע, בָּרָאתִי לוֹ תּוֹרָה תַּבְלִין” [“Ik heb de slechte neiging geschapen, en Ik heb de Torah als tegengif geschapen”] (Kiddushin 30b).
Juist hier verschijnt een cruciale gedachte die de rabbijnse traditie als vanzelfsprekend beschouwt: een gebod kan alleen worden gegeven wanneer het ook kan worden gehoorzaamd. Een mitswa is nooit een onmogelijke last. God gebiedt niets wat de mens niet kan doen. Dit principe wordt expliciet verwoord in de Talmoed: “אֵין הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא בָּא בְּטְרוּנְיָא עִם בְּרִיּוֹתָיו” [“De Heilige, gezegend zij Hij, legt Zijn schepselen geen onredelijke eisen op”] (Avodah Zarah 3a). Een gebod dat niet uitvoerbaar zou zijn, zou geen gebod zijn maar een bespotting van de menselijke vrijheid. Daarom is het gebod altijd een erkenning van menselijke capaciteit. Het is een eerbetoon aan de mens, een bevestiging dat hij in staat is tot het goede dat hem wordt opgedragen. Een gebod is geen bewijs van menselijke tekortkoming, maar van goddelijk vertrouwen.
Deze gedachte is diep verankerd in de rabbijnse exegese. In Sifra op Leviticus 18:5 — “וָחַי בָּהֶם” [“en hij zal door hen leven”] — lezen de rabbijnen dat de geboden niet gegeven zijn om de mens te breken, maar om hem te laten leven. De exegese benadrukt dat de Torah nooit bedoeld is als een weg naar dood, maar als een weg naar vitaliteit. De mens kan leven door de geboden omdat de geboden binnen zijn bereik liggen. De rabbijnen lezen dit vers als een hermeneutische sleutel: waar een gebod tot dood zou leiden, moet het anders worden geïnterpreteerd. De Torah gebiedt nooit het onmogelijke.
Ook de Midrasj Halacha bevestigt dit principe. In Mekhilta de-Rabbi Ishmael op Exodus 20 wordt gezegd dat de geboden “gegeven zijn aan stervelingen, niet aan engelen,” wat betekent dat de Torah rekening houdt met menselijke beperkingen. De wet is niet ontworpen voor perfectie, maar voor mogelijkheid.
Op dit punt raakt de rabbijnse gevoeligheid aan iets wat John Howard Yoder in de mennonitische traditie possibilism noemt: het geloof dat de mens in staat is om het goede te doen dat binnen zijn concrete omstandigheden mogelijk is. Niet het perfecte, maar het mogelijke. Niet het absolute, maar het haalbare. Yoder verzet zich tegen elke theologie die de mens reduceert tot machteloosheid. Hij zegt dat gehoorzaamheid nooit een abstract ideaal is, maar een reële mogelijkheid binnen de wereld zoals zij is. Het goede is nooit buiten bereik; het is altijd nabij, altijd concreet, altijd mogelijk.
In die zin staat Yoders possibilism dichter bij de rabbijnse traditie dan bij Paulus’ antropologische tragiek. Waar Paulus zegt dat de mens gevangen zit in een wet die hem naar beneden trekt, zegt Yoder dat de mens altijd een weg naar boven heeft — niet door heroïsche perfectie, maar door kleine, concrete daden van trouw. Waar Paulus zegt dat de Torah niet levend kan maken, zegt Yoder dat gehoorzaamheid juist het leven opent dat binnen de omstandigheden mogelijk is. Waar Paulus de mens ziet als verdeeld, ziet Yoder hem als iemand die in elke situatie een stap kan zetten naar het goede dat God mogelijk maakt.
Zo ontstaat er een drievoudige spanning: Paulus ziet de mens als tragisch verdeeld; de rabbijnen zien hem als vrij en vormbaar; Yoder ziet hem als iemand die altijd een reële mogelijkheid tot gehoorzaamheid heeft. Paulus ziet de wet als een spiegel die de gebrokenheid onthult; de rabbijnen zien de wet als een bron die geneest; Yoder ziet de wet als een weg die binnen de werkelijkheid van elke dag begaanbaar is.
En zo wordt de vraag naar leven en dood, naar wet en genade, naar zonde en mogelijkheid, een vraag naar hoe wij de mens zien. Is hij gevangen, zoals Paulus zegt? Is hij vrij, zoals de rabbijnen zeggen? Of is hij, zoals Yoder zegt, altijd in staat om het goede te doen dat binnen zijn omstandigheden mogelijk is — nooit machteloos, nooit veroordeeld tot falen, nooit afgesneden van de weg die leven opent?
In die rabbijnse gevoeligheid, en in Yoders mennonitische possibilism, is leven geen beloning voor volmaaktheid, maar een geschenk dat zich telkens opnieuw aandient, zelfs in het midden van de strijd. Het is de overtuiging dat de mens nooit wordt losgelaten, dat de Torah nooit ophoudt leven te schenken, en dat gehoorzaamheid nooit onmogelijk is — omdat God de weg naar het mogelijke altijd openhoudt.