De Nakba herdenking in Amsterdam: over pijn en haat

De Nakba‑herdenking die deze maand in Amsterdam plaatsvond, werd door de organisatoren gepresenteerd als een waardige en noodzakelijke herinnering aan Palestijns leed. Maar wie de toespraken hoorde en de sfeer proefde, merkte al snel dat het evenement veel meer was dan een herdenking. Het was een uitgesproken politieke manifestatie, waarin historische complexiteit werd ingeruild voor een simplistisch slachtoffer-narratief. De Nakba werd niet herdacht als een tragische episode in een ingewikkeld conflict, maar als een moreel eenduidig bewijsstuk in een hedendaagse strijd. De nuance die je zou verwachten bij een serieuze historische reflectie ontbrak vrijwel volledig. De herdenking was geen poging tot begrip, maar een poging tot mobilisatie.

Dat blijkt al uit wat er níet werd genoemd. Terwijl er veel aandacht was voor de circa 700.000 Palestijnen die in 1948 vluchtten of werden verdreven, werd de parallelle tragedie van ongeveer 850.000 Joden die tussen 1948 en de jaren zestig uit Arabische landen werden verdreven volledig genegeerd. Deze Joodse gemeenschappen leefden soms al millennia in Irak, Egypte, Jemen en Marokko. Zij verloren hun burgerschap, hun eigendommen en hun veiligheid, en moesten vaak halsoverkop vluchten. Toch wordt deze massale exodus vrijwel nooit herdacht. Als de Palestijnse ontheemding een “catastrofe” heet, waarom geldt dat dan niet voor de Joodse ontheemding? Het antwoord lijkt vooral te liggen in politieke bruikbaarheid: de ene tragedie past in het gewenste narratief, de andere niet.

Ook het beeld dat tijdens de herdenking werd geschetst van een eeuwenoud Palestijns nationalisme dat door de stichting van Israël zou zijn vernietigd, is historisch op zijn minst discutabel. Veel historici — niet allemaal, maar wel velen — wijzen erop dat de Arabische bevolking van het Mandaatgebied zich vóór 1948 vooral identificeerde als Arabier, moslim, christen of lid van een lokale clan of stad. Een moderne Palestijnse nationale identiteit ontwikkelde zich vooral ná 1948 en kreeg pas in de jaren zestig een georganiseerde politieke vorm. Dat betekent niet dat Palestijnen “niet bestonden”, maar wel dat het nationalisme dat vandaag als oeroud wordt voorgesteld in werkelijkheid een moderne reactie was op de gebeurtenissen van 1948. Deze nuance ontbreekt volledig in de Nakba‑herdenking, omdat zij het gewenste beeld zou compliceren.

Nog problematischer is de manier waarop de herdenking de oorlog van 1948 presenteert. Het dominante narratief stelt dat Joden een staat stichtten “op Palestijns land” en daarmee een volk ontwortelden. Maar dat beeld is historisch niet alleen te simplistisch, maar een feitelijke leugen. De internationale gemeenschap stelde een verdelingsplan voor; de Joodse gemeenschap accepteerde dat plan, terwijl de Arabische wereld het verwierp en besloot tot oorlog. De uitkomst van die oorlog was een militair verlies voor de Arabische staten en een vluchtelingencrisis voor de Palestijnen. Dat is geen morele rechtvaardiging, maar wel een feitelijke constatering. De Nakba‑herdenking presenteert echter uitsluitend de gevolgen, nooit de oorzaken

Daarbij komt dat de strijd in 1948 helemaal niet over land ging. De suggestie dat er twee nationalistische bewegingen bestonden die aanspraak maakten op hetzelfde land is volkomen uit de lucht gegrepen. Palestijnse leiders kregen in 1948, en later nog vele malen, de kans om een eigen staat te vestigen. Die kansen werden telkens afgewezen, niet omdat de grenzen onaanvaardbaar waren, maar omdat het bestaan van een Joodse staat — in welke vorm dan ook — werd verworpen. Zelfs toen Hamas de volledige controle had over Gaza, beschikte over autonomie en de facto over een eigen territoriale entiteit, koos het niet voor staatsopbouw maar voor gewapend verzet.

Hamas is internationaal erkend als een terroristische organisatie die verantwoordelijk is voor ernstige mensenrechtenschendingen en dodelijke aanslagen. De ideologische kern van Hamas is niet territoriaal, maar religieus‑politiek: het streven naar de vernietiging van Israël en het ontzeggen van bestaansrecht aan Joden. Dat staat expliciet verwoord in hun oorspronkelijke handvest en in talloze publieke verklaringen van hun leiders. Het gaat dus niet om land, maar om een extremistische ideologie die geen Jood — en uiteindelijk geen enkele “ongelovige” — bestaansrecht toekent.

Dit betekent niet dat alle Palestijnen deze ideologie delen — verre van. Maar het betekent wel dat het conflict niet kan worden gereduceerd tot een verhaal over land dat “gestolen” zou zijn. Het gaat om een aanval op het Joodse volk door een doodscultus die grip heeft gekregen op een marginale groep nakomelingen van vluchtelingen – die nooit door de omringende Arabische landen werden opgenomen zoals wel gebeurde met de slachtoffers van de Geroesj, de verdrijving van Joden uit Arabische landen zoals Libanon en Egypte – en om de invloed van extremistische stromingen die geen compromis accepteren en geen vreedzame co‑existentie nastreven.

Dat deze dimensie volledig ontbrak in de Nakba‑herdenking in Amsterdam, is veelzeggend: het past niet in het beeld van een agressief territoriaal conflict waarin slechts één partij schuld draagt.

De tragedie van Palestijnse ontheemding verdient erkenning op persoonlijk niveau, maar niet de simplificatie die haar herdenking nu kenmerkt. Wie werkelijk recht wil doen aan de geschiedenis, moet bereid zijn alle feiten onder ogen te zien — ook de feiten die het morele zwart‑wit schema verstoren. De Nakba‑herdenking, zoals zij deze maand in Amsterdam werd vormgegeven, doet dat niet. Ze presenteert een verhaal waarin één volk lijdt en het andere schuldig is, waarin oorzaken worden verzwegen en gevolgen worden uitvergroot, en waarin parallelle tragedies worden genegeerd omdat ze het narratief compliceren. Dat maakt de herdenking politiek geladen, emotioneel, opruiend, gevaarlijk en verre van waarheidsgetrouw.