De vraag naar de houding van de Nederlandse Doopsgezinden tijdens de Holocaust is complexer dan vaak wordt aangenomen. De Doopsgezinden stonden bekend als een vredeskerk, met een lange traditie van geweldloosheid, gewetensvrijheid en bescherming van vervolgden. Deze reputatie doet vermoeden dat zij vanzelfsprekend een uitgesproken, principieel verzet tegen de Jodenvervolging zouden hebben ontwikkeld. De historische werkelijkheid is echter ambivalent: er waren moedige individuen en kleine groepen die Joden hielpen onderduiken, maar als kerkelijke gemeenschap bleef het officiële Doopsgezinde optreden opvallend terughoudend.
De Doopsgezinden bevonden zich in de jaren dertig en veertig in een spanningsveld tussen hun pacifistische traditie en de politieke realiteit van de Duitse bezetting. Hun nadruk op vrede en neutraliteit leidde ertoe dat velen aarzelden om zich openlijk uit te spreken tegen het nazisme. De angst om de kerk in gevaar te brengen, de wens om “boven de partijen” te blijven en een diepgeworteld wantrouwen tegen politieke betrokkenheid speelden hierbij een rol. Deze houding lijkt op wat we ook zien bij andere vredeskerken, zoals de Quakers: een sterke ethische gevoeligheid, maar ook een neiging tot institutionele voorzichtigheid.
Toch waren er Doopsgezinden die de ernst van de situatie scherp aanvoelden. Predikanten en gemeenteleden in plaatsen als Haarlem, Amsterdam en Friesland sloten zich aan bij onderduiknetwerken, hielpen Joodse kinderen ontsnappen of boden onderdak aan gezinnen die op de vlucht waren. Historici hebben erop gewezen dat Doopsgezinden bovengemiddeld vertegenwoordigd waren in sommige verzetskringen, juist vanwege hun traditie van gewetensvrijheid en hun ervaring als vroegmoderne vervolgde minderheid. Deze individuele daden van moed zijn indrukwekkend en verdienen erkenning.
Maar tegelijkertijd moet worden vastgesteld dat de landelijke Doopsgezinde Broederschap geen krachtig collectief protest heeft uitgesproken tegen de Jodenvervolging. Anders dan bijvoorbeeld de Bekennende Kirche in Duitsland, die weliswaar beperkt maar toch expliciet stelling nam tegen de rassenideologie, bleef de Doopsgezinde leiding in Nederland grotendeels stil. De officiële verklaringen die wél werden afgelegd, spraken in algemene termen over vrede, menselijkheid en lijden, maar noemden de Joden niet bij naam. Deze terughoudendheid weerspiegelt een bredere protestantse neiging in Nederland om het antisemitisme van de nazi’s vooral als een politiek of humanitair probleem te zien, niet als een theologische crisis die het christendom zelf raakte.
Juist hier wordt de vergelijking met Karl Barth en Emil Fackenheim verhelderend. Barth verzette zich fel tegen het nazisme, maar zag de Holocaust aanvankelijk vooral als een aanval op het christendom, niet als een catastrofe die voortkwam uit christelijke theologie. Fackenheim daarentegen stelde dat de Holocaust een oordeel was over het christendom zelf, over zijn eeuwenlange vervangingstheologie en zijn culturele blindheid voor het Joodse volk. De Doopsgezinden bevonden zich, zonder het expliciet te beseffen, dichter bij Barth dan bij Fackenheim: zij veroordeelden het geweld, maar onderzochten niet hoe christelijke tradities—ook binnen hun eigen geschiedenis—antisemitische patronen hadden kunnen voeden.
Na de oorlog kwam er binnen de Doopsgezinde Broederschap een proces van bezinning op gang. Men erkende dat de kerk als geheel te stil was geweest en dat de Jodenvervolging een morele toetssteen was geweest waarop men niet volledig had durven handelen. In de decennia daarna groeide de aandacht voor Joods‑christelijke relaties, voor de gevaren van theologisch antisemitisme en voor de noodzaak om de eigen traditie kritisch te onderzoeken. De Doopsgezinden ontwikkelden zich tot een van de meest uitgesproken pleitbezorgers van interreligieuze dialoog en verzoening.
De houding van de Nederlandse Doopsgezinden tijdens de Holocaust laat dus een dubbel beeld zien: moedige individuen die hun leven riskeerden om Joden te redden, maar een kerkelijke gemeenschap die als geheel te voorzichtig, te stil en te weinig profetisch was. Deze ambivalentie is geen veroordeling, maar een uitnodiging tot eerlijkheid. Het herinnert ons eraan dat vrede niet alleen betekent dat men geweld afwijst, maar ook dat men het lijden van anderen onder ogen durft te zien en daartegen in verzet komt.
De vraag die blijft hangen is dezelfde die Fackenheim aan het christendom stelde: durven wij erkennen dat de Holocaust niet alleen een menselijke tragedie was, maar ook een uitdaging aan de kerk om haar eigen tradities, stiltes en blinde vlekken onder ogen te zien? Voor de Doopsgezinden in Nederland is dat een vraag die nog altijd klinkt—niet als verwijt, maar als roeping.