De drievoudige beweging van het Onze Vader –geworteld in de Tora en de gebeden van Israël

Er is een wonderlijke melodie in het Onze Vader, een melodie die ons telkens weer terugbrengt naar het hart van het geloof. Maar om die melodie nauwkeurig te horen, moeten we luisteren naar de Hebreeuwse grondtoon. Jezus, de Joodse rabbi uit Nazareth, legde Zijn leerlingen geen nieuw gebed in de mond, maar een diep-Joodse samenvatting van de kerngebeden van Israël. Het is alsof Hij de drie pijlers van het Joodse gebed – lofprijzing, dankzegging en smeking – vatte in een paar kostbare woorden.

Het Onze Vader is een echt Joods gebed . De Nieuwtestamenticus David Flusser toonde aan dat een oudere Hebreeuwse liturgische bede, daterend van voor de eerste eeuw, model heeft gestaan voor de eerste drie beden . En de meest opvallende parallel is met het Kaddisj, het lofgebed dat in de synagoge wordt uitgesproken na de Tora-lezing en door rouwenden wordt gereciteerd .

Wanneer wij bidden: “Uw Naam worde geheiligd”, horen we de echo van het Kaddisj: “Verheven en geheiligd worde Zijn grote Naam in de wereld, die Hij naar Zijn wil geschapen heeft” . De heiliging van de Naam, de Kiddush HaShem, is een centraal thema in het Jodendom. Het is geen menselijke prestatie, maar een goddelijke daad. In Ezechiël 20 en 36 is het God Zelf die Zijn Naam heiligt, door oordeel en verlossing. Hij maakt Zichzelf bekend als de Heilige, te midden van een ontheiligd volk.

Maar die heiliging vraagt om een antwoord in ons leven. De rabbijnen leerden: de Naam van God wordt geheiligd ‘met het woord, maar vooral met het leven. Wie trouw blijft aan Gods wil en aan die wil de voorkeur geeft boven zijn eigen wil, heiligt Zijn Naam’ . De betekenis van ‘heiligen’ is hier ‘onderscheiden’ en ‘op een voetstuk plaatsen’. Ons hele leven wordt opnieuw geschikt en gericht – een prachtig inzicht uit de Heidelbergse Catechismus, dat ons eraan herinnert dat alles eerst om God draaide, en nu weer om Hem moet draaien . Dit is de diepste vorm van Teshuvah, terugkeer: ons leven richten op de enige Bestemming.

De Zoon, Jezus Zelf, droeg de Godsnaam in Zijn eigen naam: Jehosjua, ‘JHWH redt’ . In Johannes 17 zegt Hij: “Ik heb Uw Naam geopenbaard.” Hij heiligde de Naam door Zijn leven, Zijn lijden, en Zijn dood. Zoals de rabbijnen zeggen: de heiliging van de Naam kan ook in de diepste duisternis plaatsvinden, zoals in de martelaren van Treblinka, die het Sjema Jisraeel op de lippen hadden en ‘zo de Naam van God in het openbaar heiligden’ .

De tweede bede, “Uw Koninkrijk kome”, heeft eveneens een joodse klank. Het Kaddisj bidt: “Moge Hij Zijn Koninkrijk doen verrijzen” . Het is gebed om de openbaring van Gods heerschappij over de hele aarde, zoals de profeten Sefanja (3:9) en Zacharia (14:9) verwachtten . De oude joodse vorm van dit gebed luidde: “De koningschap van Uw Messias kome” – een verwachting die Jezus bevestigt, maar op een manier die verbaast: het Koninkrijk is nabij in Hem .

Wat is dat Koninkrijk? Het is de erkenning van Gods Koningschap, waarvoor in het Achttiengebed (Shemoneh Esreh) wordt gebeden: “Wees Koning over ons, Gij alleen!” (elfde bede) . Wij bidden niet om een menselijke utopie, maar om een goddelijke doorbraak. Israël is de ‘bedding waardoor God in de geschiedenis toewerkt naar de komst van het Koninkrijk’ . De Messias en Israël zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden: waar de verlossing van Israël geschiedt, daar breekt een nieuwe toekomst voor de hele wereld aan .

En de gemeente, de Kehillah, is daarbij voorbode en voorproef: in haar leven is het licht van het Koninkrijk al doorgebroken, en zij wordt geroepen om als getuige te leven van de wijsheid van God . Wanneer wij bidden “Uw Koninkrijk kome”, bidden we om de volle openbaring van Gods soevereiniteit, die in Christus reeds begonnen is en die eens alle dingen zal herstellen.

En dan de derde bede: “Uw wil geschiede”. Ook hier weer een parallel met het Kaddisj, dat spreekt over de wereld die Hij schiep “naar Zijn wil” . En in het ‘korte gebed’ van de rabbijnen, vinden we een fraaie parallel: “Doe Uw wil in de hemel; en geef berusting in Uw wil aan hen die U beneden vrezen” .

De vraag is: wat is die wil? In de Joodse traditie is Gods wil niet abstract, maar concreet, geopenbaard in de Tora. ‘Uw wil geschiede’ betekent dat wij die wil leren doen. Het is het antwoord van Israël bij de Sinaï: “Alles wat de HERE gesproken heeft, zullen wij doen en daarnaar zullen wij horen” (Exodus 24:7) . Het gaat om horen en doen, om geloofsgehoorzaamheid .

Deze gehoorzaamheid vindt haar volmaakte vervulling in de Zoon. In Getsemane, in de ‘oliepers’ aan de voet van de Olijfberg, hoort de Zoon het volmaakte antwoord: “Niet Mijn wil, maar Uw wil geschiede” . Hij, de Tsaddik bij uitstek, de Rechtvaardige, laat Zijn eigen wil los om de wil van de Vader te omhelzen. En wij worden door Zijn Geest in die beweging opgenomen.

Zo worden de eerste drie beden één grote beweging: een beweging van de hemel naar de aarde, van de Naam naar het Koninkrijk naar de wil. Het is de beweging van het Kaddisj, de beweging van het hart van Israël. Wanneer wij dit gebed bidden, staan we niet alleen. We bidden met de profeten, we bidden met Israël, en we bidden in de Zoon.

Pinchas Lapide merkte op: “Alleen wanneer en waar Gods Naam in de wereld geheiligd wordt, erkent de mensheid zijn koningschap en juist dan en daar kan God ook zijn wil tot heil van de wereld ten uitvoer brengen” . Dat is de wonderlijke beweging: de Naam wordt geheiligd, het Koninkrijk komt, de wil geschiedt. En wij worden daarin opgenomen, niet als toeschouwers, maar als deelnemers aan het grote gebed van Israël, dat in Christus is vervuld en nog steeds wacht op de voleinding.