De Tweede Wereldoorlog liet de Nederlandse Doopsgezinde Broederschap achter met een pijnlijk besef: als kerk hadden zij tijdens de Jodenvervolging te weinig profetisch gesproken. Hoewel individuele Doopsgezinden Joden hielpen onderduiken, bleef de landelijke kerkelijke stem opvallend stil. Na 1945 begon een proces van bezinning dat langzaam maar zeker leidde tot een nieuwe theologische houding ten aanzien van het rabbijnse Jodendom—een houding die zich kenmerkt door schuldbesef, herwaardering en uiteindelijk een uitgesproken respect voor de blijvende betekenis van het Joodse volk.
In de eerste naoorlogse jaren overheerste vooral verlegenheid. De Doopsgezinden waren een vredeskerk, maar hadden niet voorkomen dat hun eigen landgenoten, inclusief Joodse Doopsgezinden, waren weggevoerd en vermoord. Deze verlegenheid leidde tot een voorzichtig maar groeiend besef dat de kerk niet alleen had gefaald in daden, maar ook in theologie. Men begon te erkennen dat eeuwen van christelijke vervangingstheologie—het idee dat de kerk Israël had vervangen—ook binnen de Doopsgezinde traditie nooit echt waren bevraagd. De oorlog maakte duidelijk dat dit theologisch denken niet onschuldig was geweest.
Vanaf de jaren vijftig en zestig ontstond binnen de Broederschap een nieuwe openheid voor het rabbijnse Jodendom. Doopsgezinde theologen en predikanten begonnen Joodse stemmen te lezen, synagogen te bezoeken en deel te nemen aan Joods‑christelijke gespreksgroepen. De nadruk verschoof van missionaire gerichtheid naar dialoog. Waar men vroeger nog kon spreken over “het Joodse volk dat zijn Messias niet herkend heeft,” groeide nu het besef dat het Jodendom een levende, door God gedragen traditie is, met een eigen roeping en een eigen verbond.
Deze verschuiving werd versterkt door bredere ontwikkelingen in de theologie. De Holocaust dwong christelijke kerken wereldwijd om hun houding tegenover Israël te herzien. Doopsgezinden, gevoelig voor vragen van geweld, macht en onderdrukking, waren bijzonder ontvankelijk voor deze herbezinning. De profetische nadruk op gerechtigheid en de nadruk op gewetensvrijheid sloten goed aan bij de Joodse traditie van halacha, debat en ethische verantwoordelijkheid. Hierdoor ontstond een theologische verwantschap die eerder niet was benoemd.
In de jaren zeventig en tachtig werd deze ontwikkeling explicieter. De Doopsgezinde Broederschap nam deel aan interreligieuze dialogen, publiceerde over de blijvende betekenis van het Joodse volk en sprak zich uit tegen antisemitisme in kerk en samenleving. De nadruk lag niet langer op het “bekeren” van Joden, maar op het erkennen van hun eigen weg met God. Sommige Doopsgezinde theologen spraken zelfs van een “tweevoudige trouw”: trouw aan Christus én trouw aan het blijvende verbond van God met Israël. Dit was een opmerkelijke stap voor een traditie die historisch weinig aandacht had gehad voor het rabbijnse Jodendom.
In de eenentwintigste eeuw is deze houding verder verdiept. De Doopsgezinden zien het rabbijnse Jodendom niet als een religieus verleden, maar als een levende traditie die het christendom kan corrigeren en verrijken. De nadruk ligt op gedeelde waarden: gerechtigheid, vrede, zorg voor de vreemdeling, en het besef dat geloof altijd verbonden is met daden. De Doopsgezinde aandacht voor geweldloosheid vindt een onverwachte verwantschap in de Joodse nadruk op tikkun olam—het herstellen van de wereld.
De theologische houding van de Doopsgezinden na de oorlog kan daarom worden samengevat als een beweging van stilte naar schuldbesef, van schuldbesef naar dialoog, en van dialoog naar theologische erkenning. Waar men ooit sprak over het Jodendom als een religie die “achtergebleven” was, spreekt men nu over het Joodse volk als een blijvende partner in Gods geschiedenis met de mensheid.
De Holocaust werd zo, paradoxaal genoeg, een moment van bekering—niet van het Joodse volk, maar van de kerk. De Doopsgezinden ontdekten dat trouw aan Christus niet betekent dat men Israël vervangt, maar dat men Israël respecteert. En dat de weg van vrede niet alleen bestaat uit het afwijzen van geweld, maar ook uit het erkennen van het lijden van de ander en het herstellen van relaties die eeuwenlang beschadigd zijn geweest.