Er is een moment waarop een politiek idee niet langer een toekomstvisie is, maar een ritueel. Een formule die wordt herhaald, omdat niemand het alternatief durft te benoemen. De tweestatenoplossing is zo’n formule geworden. Tot oktober 2023 kon men nog doen alsof het een reële horizon was, een pad dat misschien smal en kronkelig was, maar nog altijd ergens heen leidde. Maar na de gebeurtenissen van die maand — de massale aanval van Hamas, de daaropvolgende oorlog, de totale instorting van elke vorm van vertrouwen — is het onmogelijk om deze fictie nog langer vol te houden. De tweestatenoplossing is niet alleen onhaalbaar geworden; zij is ontmaskerd als een diplomatiek fata morgana die de werkelijkheid verhult in plaats van haar te verhelderen.
Het internationale systeem blijft haar echter koesteren. De VN, de EU, de VS — allemaal herhalen zij dat twee staten “de enige weg naar vrede” vormen. Het is een mantra geworden, een soort morele zelfhypnose. Zelfs de erkenning van een Palestijnse staat door verschillende westerse landen in 2025 was minder een stap richting realisatie dan een wanhopige poging om een verdwijnend idee kunstmatig in leven te houden. Diplomatie houdt niet van vacuüms; wanneer de werkelijkheid een oplossing verwerpt, blijft de diplomatie haar herhalen, alsof herhaling haar waar maakt.
Maar oktober 2023 heeft iets blootgelegd dat niet meer kan worden teruggedraaid: de totale afwezigheid van wederzijds vertrouwen. Een tweestatenoplossing veronderstelt dat twee partijen naast elkaar kunnen bestaan, dat zij elkaars legitimiteit erkennen, dat zij bereid zijn grenzen te respecteren en geweld te beteugelen. De aanval van Hamas liet zien dat een deel van de Palestijnse politieke structuur niet alleen weigert Israël te erkennen, maar actief streeft naar vernietiging. En de Israëlische reactie — massaal, verwoestend, existentieel — liet zien dat Israël niet langer gelooft dat een Palestijnse staat veiligheid kan bieden. De tweestatenlogica implodeerde niet door gebrek aan diplomatie, maar door een gebrek aan realiteit.
Daar komt bij dat de territoriale voorwaarden voor een Palestijnse staat al jaren worden uitgehold. De Westelijke Jordaanoever is geen coherent gebied meer, maar een gefragmenteerde archipel van enclaves, nederzettingen, bypass‑wegen en militaire zones. Zelfs vóór 2023 waarschuwden analisten dat de kaart van een toekomstige Palestijnse staat meer leek op een verzameling eilanden dan op een land. Na 2023 is dat proces versneld. De gedachte dat men deze versnipperde ruimte nog kan omvormen tot een levensvatbare staat is niet langer optimistisch, maar naïef.
Ook de ideologische kloof is onoverbrugbaar geworden.
Hamas verwerpt de tweestatenoplossing principieel; voor hen is heel Palestina een islamitische waqf die niet kan worden verdeeld. Maar ook aan Israëlische zijde is de bereidheid tot territoriale concessies vrijwel verdwenen. De eis dat Palestijnen Israël erkennen als Joodse staat — een eis die de Palestijnse leiding afwijst — is een symbool geworden van een dieper wantrouwen: het geloof dat elke concessie een existentiële bedreiging vormt. Na oktober 2023 is dat wantrouwen niet verminderd, maar verhard.
De kernproblemen die al decennia elke onderhandeling blokkeren — Jeruzalem, het recht op terugkeer, veiligheid — zijn niet dichter bij een oplossing gekomen. Integendeel: zij zijn radioactief geworden. Geen enkele Israëlische regering zal na 2023 bereid zijn Jeruzalem te delen of een Palestijnse staat te accepteren die niet volledig gedemilitariseerd is. Geen enkele Palestijnse leider kan het recht op terugkeer opgeven zonder zijn legitimiteit te verliezen. De tweestatenoplossing veronderstelt compromissen die politiek zelfmoord zouden betekenen voor beide partijen.
Het is dan ook geen verrassing dat steeds meer analisten spreken van een “one‑state reality”: niet als wens, maar als feit. Eén soevereine macht controleert het hele gebied tussen de rivier en de zee. De tweestatenoplossing functioneert in dit kader als een mythe die de status quo maskeert. Zij stelt de internationale gemeenschap in staat te doen alsof er een horizon is, terwijl de werkelijkheid ter plaatse die horizon allang heeft opgeslokt.
Na oktober 2023 is het onmogelijk om deze mythe nog langer te handhaven zonder intellectuele oneerlijkheid. De tweestatenoplossing is niet alleen moeilijk; zij is volkomen illusoir geworden. Niet omdat vrede onmogelijk is, maar omdat het model waarop die vrede gebaseerd was, is ingestort. Wat resteert, is een politieke ruimte waarin oude formules geen betekenis meer hebben en nieuwe formules nog niet zijn gevonden.
De tragedie is dat de wereld blijft spreken over twee staten, alsof het een kwestie van wil is, terwijl het in werkelijkheid een samenstel van onherstelbare feiten is geworden. De tweestatenoplossing is niet gestorven door gebrek aan diplomatie, maar door de gebeurtenissen van oktober 2023, die elke illusie van wederzijds vertrouwen, wederzijdse erkenning en wederzijdse veiligheid hebben weggevaagd. Wat overblijft, is de noodzaak om een nieuwe politieke taal te vinden — een taal die niet langer doet alsof het verleden nog toekomst heeft.