Het is opvallend hoe weinig vanzelfsprekend het ooit is geweest om het jodendom te benaderen als een zelfstandige religieuze gestalte, en niet als een soort voorportaal van het christendom. Juist daarom blijft het zo intrigerend dat Miskotte, al in 1932, zijn theologische energie richtte op wat hij het wezen der joodse religie noemde. Hij wilde niet analyseren om te classificeren, maar luisteren om te verstaan. Zijn houding is die van iemand die weigert het jodendom te reduceren tot een functie binnen het christelijke verhaal. Hij zoekt naar wat hij noemt het “onherleidbaar-eigene”, niet als een essentie die je kunt isoleren, maar als een perspectivisch middelpunt dat het geheel van de religieuze ervaring ordent.
Voor Miskotte is het jodendom geen systeem van dogma’s, geen religie van abstracties, maar een Geleefde Leer. Dat woordpaar is zorgvuldig gekozen. Het jodendom is voor hem een levensvorm waarin leer, wet, ethiek en gemeenschap niet naast elkaar bestaan, maar elkaar doordringen. Het is een religie waarin het leven zelf wordt gevormd door de Thora, niet als een verzameling voorschriften, maar als een ordening van bestaan voor het aangezicht van de Ene. Daarmee staat het jodendom haaks op religieuze vormen die de nadruk leggen op innerlijke beleving of metafysische systemen. Het is concreet, historisch, wereldgericht — en juist daarin theologisch radicaal.
In zijn bredere werk, vooral in Edda en Thora, wordt duidelijk hoe Miskotte het jodendom positioneert als de beslissende tegenstem tegen het heidendom. Heidendom is voor hem geen andere religie, maar een structurele menselijke neiging: de drang om macht, natuur, cultuur of innerlijkheid te vergoddelijken. Het jodendom doorbreekt dat patroon door de Naam te verkondigen als de God die niet samenvalt met wereld of mens, door een ethiek te ontwikkelen die niet uit de natuur maar uit het Woord voortkomt, en door geschiedenis te verstaan als de ruimte waarin God handelt. In die zin is het jodendom voor Miskotte niet alleen een religie, maar een hermeneutische correctie op de religieuze neigingen van de mens.
Wat daarbij opvalt, is dat Miskotte het jodendom niet gebruikt als een soort illustratie van christelijke waarheden. Hij weigert elke vorm van annexatie. Hij erkent dat het jodendom een eigen omgang heeft met de Schrift, vooral via de Talmoed, en dat deze omgang niet kan worden ingepast in christelijke categorieën zonder geweld aan te richten. Het jodendom is voor hem geen voorstadium, geen mislukte vorm van christendom, maar een gesprekspartner die het christendom bevrijdt van zijn eigen heidense reflexen. Het is de religie die het christendom leert wat het betekent om werkelijk te luisteren naar het Woord.
Daarom is het jodendom voor Miskotte ook een hermeneutische sleutel. Het christendom kan zichzelf niet verstaan zonder het jodendom. De Hebreeuwse Bijbel wordt niet opgeheven door het Nieuwe Testament; Jezus is niet te begrijpen buiten de wereld die hem gevormd heeft; en de kerk kan alleen kerk zijn wanneer zij zich laat corrigeren door de joodse Schrift en traditie. Het jodendom is de noodzakelijke horizon waarbinnen het christendom zijn eigen identiteit kan vinden — niet door zich eraan te meten, maar door zich eraan te laten aanspreken.
Wat Miskotte uiteindelijk laat zien, is dat het jodendom niet slechts een religie is die naast het christendom bestaat, maar een theologische werkelijkheid die het christendom bevrijdt, corrigeert en oriënteert. Het is een geleefde Leer die weigert te abstraheren, een tegenstem die weigert te mythologiseren, en een hermeneutische partner die weigert zich te laten reduceren. In een tijd waarin religie vaak wordt gereduceerd tot identiteit of sentiment, klinkt Miskottes benadering verrassend fris: het jodendom is geen object van christelijke nieuwsgierigheid, maar een bron van openbaringskennis die het christendom nodig heeft om zichzelf te verstaan.
Bij Karl Barth begint alles met zijn radicale kritiek op religie. Religie is voor hem de menselijke poging om God te grijpen, en daarom in wezen ongeloof. Tegenover die menselijke religie staat de openbaring, die van Gods kant komt en alle menselijke pogingen onderbreekt. Binnen dat schema krijgt Israël een uitzonderingspositie. Israël is voor Barth geen religie die de mens heeft opgebouwd, maar een door God gestichte werkelijkheid. Het jodendom is voor hem het volk van het verbond, de getuige van Gods vrijheid, de herinnering dat God niet samenvalt met menselijke religieuze constructies. Maar die positie blijft ingebed in zijn christologische horizon: Israël is de oudere broer, maar de geschiedenis van het verbond loopt voor Barth uiteindelijk uit op Christus. Dat maakt zijn visie tegelijk respectvol en begrenzend. Hij weigert Israël te reduceren, maar hij kan het ook niet volledig laten staan als een zelfstandige religieuze gestalte.
Waar Barth het jodendom vooral ziet als een goddelijke instelling die de kerk bewaart voor haar religieuze verleiding, ziet Miskotte het jodendom als een hermeneutische horizon die het christendom bevrijdt van zijn neiging tot abstractie en metafysica. Het jodendom is voor hem niet alleen een getuige, maar een gesprekspartner. Niet alleen een herinnering aan Gods vrijheid, maar een concrete levensvorm die het christendom nodig heeft om zichzelf te verstaan.
Beiden zijn op hun eigen manier radicaal. Barth weigert het jodendom te laten verdwijnen in het christendom, juist omdat hij de openbaring niet wil laten opgaan in menselijke religie. Miskotte weigert het jodendom te laten verdwijnen in het christendom, juist omdat hij het Woord niet wil laten opgaan in abstractie. Barth beschermt Israël door het theologisch te verankeren; Miskotte beschermt Israël door het hermeneutisch te laten spreken. Barth ziet Israël als een goddelijke instelling; Miskotte ziet Israël als een geleefde Leer. Barth plaatst Israël binnen zijn christologische horizon; Miskotte laat Israël zijn eigen horizon behouden.
Wat hen uiteindelijk verbindt, is dat beiden het jodendom zien als een noodzakelijke tegenstem tegen het heidendom. Maar waar Barth die tegenstem vooral theologisch situeert, situeert Miskotte haar existentieel. Barth ziet Israël als het volk dat de kerk eraan herinnert dat God vrij is; Miskotte ziet Israël als de gemeenschap die de kerk eraan herinnert dat het Woord concreet is. Barth bewaart de kerk voor religieuze zelfvergoddelijking; Miskotte bewaart de kerk voor religieuze abstractie. En in die twee bewegingen klinkt dezelfde intuïtie: dat het christendom zichzelf niet kan verstaan zonder Israël, maar dat Israël nooit mag worden opgeslokt door het christendom.